Uruu Tominkaru pidanannao tomin-kizi.

Tominkaru zaamatan naꞌiki udyuudan Abraham pawiizi iki. Abraham izoꞌati Tominkaru paradan, naꞌiki unaꞌakan naa paudaiaro baꞌoran wiizai diꞌiti. Tominkaru taan paparadan Abraham ati pataaꞌazon dauꞌan amazada uꞌati. Ukowaadan uꞌati ipai wuruꞌu amazadaz uꞌidiwau niꞌo, naꞌiki ukowaadan uꞌati iribaꞌo nii manawun utakaannao diinaꞌitiꞌi. Ĩnaouꞌo nii Tominkaru pidanannao nii.

Abraham tunarunaoun puꞌaꞌa naa, naꞌiki udaiaro Sarah maskonnaoun puꞌaꞌa naa, Sarah kaudanin Tominkaru aipan ati, daonaiora odani nii. Uꞌuu Isaac.

Isaac tominnaruan donoꞌo naa, umazidan Rebecca tuma. Okaudanipan dono, daonaioranao odainao nii, Shamaannao, ĩꞌuu Esau naꞌiki Jacob. Mazan Tominkaru zaamatan soo Jacob dainao, 12 daonaioranaouz, naꞌiki ipai ĩtakaannao, papidanannao nii. Naꞌiki Tominkaru panaꞌadan Jacob uu, Israel kii.

Wuruꞌu 12 Jacob dainaouz, ĩnao diꞌikiꞌo 12 pidannao tonaazinaa tominan. Ĩnao dakota-kao Jewnao kii, oo Israelitenao kii, oo Hebrewnao kii.

Baꞌoran wiizai ii, amazada wadidin dono, udakota-kao winter. Kichanaꞌiki-kii manawun chiꞌikapa-karu amazada wadidiizon dono. Naꞌiki kashaꞌapannaa chiꞌikapa-karu kanawa idaꞌan paran baoko ii aka. Ushaꞌapanum kauꞌan maꞌozaka manawun awaru amazada wadidiizon dono. Turuu wuruꞌu maꞌozakaꞌoraz awaru shazowan udaruꞌo kanawa, naꞌiki unaraadanuz pidannao tuma.

Naꞌapa mishizi, oo naꞌapa kizi ushaꞌapan kiaꞌo wuruꞌu Wapichan idaꞌan.

Ĩnao kaimanaꞌo doronainao, mazan naꞌapainim an ĩtukapa-kidinaꞌazon, turuu ĩkananaatinaꞌakan pidan kawan. Ĩnao Tominkaru dazaba aꞌo ĩmashaapan. Ĩkaudinan Tominkaru ati awunuutapaꞌo nii upidanannao. (Puawunuuta Acts 12:6-11 idaꞌa; naꞌiki Acts 27:23 idaꞌa; naꞌiki Hebrews 1:14 idaꞌa.) Panaadon Tominkaru dyuudan ĩdyaun naꞌakaꞌo nii umanawunuꞌo paparadan baudaꞌapaꞌo pidan ati. Ĩzowaunaa uu Michael. (Puawunuuta Jude idaꞌa.) Baꞌoran umanawun angel, uꞌuu Gabriel. (Puawunuuta Luke 1:19 idaꞌa.)

Pidan, Jesus Christ zaamatanii naꞌiki udyuudanii kakuwaapatinaꞌo nii baꞌoran pidannao ati. Aonaa paꞌidaꞌaꞌo mani pidan apostle-tinan. Jesus zaamatauzonii 12 pidannao, patominapa-kidaniinao bii iki, kaudinainao nii patuma. Naꞌiki ĩnaouꞌu naa kowaadapa Kaimanaꞌo Kuwai udauꞌu. (Puawunuuta Matthew 10:1-4 idaꞌa; naꞌiki Mark 3:13-19 idaꞌa.) Paul, uruu apostle kapam. Naobanai Jesus zaamatanii naꞌiki udyuudanii uruu kowaadapaꞌo nii Kaimanaꞌo Kuwai padauꞌu, Gentilenao ati. (Puawunuuta 1 Corinthians 1:1 idaꞌa.)

Uruu udaruꞌo naꞌiki toꞌorabaꞌo. Naꞌapa ukaiwaan pabazi tamanawaa kawan, pazowii-kinaa nii aimaakan.

Uruu Satan, ipai oiaꞌo doronainao zowaunaa.

Uruu Jacob dani. Jacob dainao 12 daonaioranao. Aizii Benjamin, uruu ĩdawuꞌichan. Ĩnao diꞌikiꞌo 12 Jewnao donozinaa tominan. Aizii Benjamin, uruu baudaꞌapa ĩnao tumaꞌo aitinpan. Ukauꞌan uruu diꞌikiꞌo kapam Jewnao donozinaa tominan. (Puawunuuta Acts 13:21 idaꞌa; naꞌiki Revelation 7:8 idaꞌa.) Paul, Benjamin donozinaa diꞌikiꞌo uruu. (Puawunuuta Romans 11:1 idaꞌa; naꞌiki Philippians 3:5 idaꞌa.)

Naꞌapaꞌo ipai naobanainao dakotapa-kao kazowautapauzonao wiizai Rome ii. Jesus shakatan dono, Caesar Augustus kazowautapaꞌo ipai wiizainao Rome zaamatapanii.

Uzai zaidauzo-kariwai, kawaro kawan. Dowautaꞌo kimishaꞌo. Panaadon uꞌidi idiꞌo kamicha toma-kao.

John Chikaawunuupauz chikaawunuupan kawan.

Tominkaru aipan kawanaꞌatiꞌo ipai Jewnao daonaioranao chootinan. Uaipan ipai Abraham takaan-daunnao choota-kidan patyuu dako mada. Baudaꞌapa Soondii koraidaonaa shakatan daunaꞌan, uchoota-kao niꞌi naa. Uruu idaꞌanaꞌo Jewnao kainaabatan Tominkaru pidanan paugaru. (Puawunuuta Acts 7:8 idaꞌa; naꞌiki Genesis 17:9-14 idaꞌa.)

Jesus dakotapa-kinao, Tominkaru zaamatan idi uruu shaꞌapataꞌo nii kaudin-kizai paꞌati. Uruu Tominkaru kowaadauzoniaz padyuudan nii papidanannao kazannaatiki nii. Uruu Jewnao zaudapaniaz ukaawan, umanawunuꞌo panaobanaa nii.

Christ kiaꞌoraz, uruu Greek paradan idaꞌanaꞌo wuruꞌu. Messiah, uruu Hebrew paradan idaꞌanaꞌo.

Dyaꞌutam pidannao paradaakan naꞌiki ĩnaꞌapataakan panyukunuu pashaꞌapataꞌazon dauꞌati umanawunuꞌo aimaakan, udakota-kao covenant. Naꞌiaꞌoram pidan aonaꞌo umishian paparadan, ubaiaapan nii uwinipinaa. Naꞌapaꞌo wuruꞌu pidan mazidanuz. Udakota-kao ‘marriage covenant’ English idaꞌan.

Tominkaru kowaadauzonii pashaꞌapatan nii aimaakan pabiꞌi kida pidannao ati Old Testament idaꞌa. Udakota-kao covenant kapam. Wunao atiꞌo kawanuꞌu: Noah, Abraham, Moses, David. (Puawunuuta Luke 1:73-74 idaꞌa; naꞌiki Acts 2:30 idaꞌa; naꞌiki Acts 3:25 idaꞌa.)

Kiwiitapaꞌo Covenant [Old Covenant oo First Covenant]: Tominkaru kowaadaniaz pashaꞌapatan nii aimaakan Israelitenao ati, Moses idaꞌan, Midukuo Sinai iaꞌoraz. Uruu Kiwiitapaꞌo Covenant. Naꞌii Tominkaru taan paparadan Israelitenao ati. Ukowaadan ĩꞌati uzaamatan nii naꞌiki utaapan nii ĩnao papidanannao nii, naꞌiki uruꞌo nii ĩTominkarun nii, mazan soo ĩizoꞌatin an ipai kakinaorii utaaniaz ĩꞌati. (Puawunuuta 2 Corinthians 3:14 idaꞌa; naꞌiki Hebrews 8:7 idaꞌa.)

Paꞌinaꞌo Covenant [New Covenant]: Tominkaru kowaadaniaz paꞌinaꞌo pashaꞌapataꞌazon aimaakan papidanannao ati: naꞌiaꞌoram pidan mishidan dono Jesus Christ, Tominkaru dakotan nii ĩnao kaimanainao pidannao nii. Naꞌiki uzaamatan ĩnao paudainao nii. Ukauꞌan Kiwiitapaꞌo Covenant idaꞌa, pidan aiapa-kao uizoꞌatipan ipai kakinaorii. Paꞌinaꞌo Covenant idaꞌa, pidan aiapa-kao umishidapan Jesus. (Puawunuuta Matthew 26:28 idaꞌa; naꞌiki Mark 14:24 idaꞌa; naꞌiki Luke 22:20 idaꞌa; naꞌiki 1 Corinthians 11:25 idaꞌa; naꞌiki 2 Corinthians 3:6 idaꞌa; naꞌiki Hebrews 8:8 idaꞌa.)

Jesus tauka-kizinao. Rome sannao naꞌapaꞌo ĩkaduz. Pidan shaꞌapatan dono aimaakan dikaudaꞌo manawun, naobanai Rome ikiꞌo dyuudan nii soldyaanao zaamatan uruu naꞌiki ĩtaukan nii oo ĩkazadan nii uruu cross idaꞌa atii umawakan. Jewnao ati kakibaꞌazonnaꞌo wuruꞌu pidan zowiauzo-kaoaz naꞌapa. (Puawunuuta Galatians 3:13 idaꞌa.)

Jesus kadakotinan dono padauꞌu, Daonaiora Aokazi Ikiꞌo, kii ukiauzon. Naꞌiki unaꞌapanuz, tukapa-kida Tominkaru wuruꞌu dyuudaꞌoraz paugaru aokazi iki. Naꞌiki unaꞌapanuz, tukapa-kida mishiꞌo pidan paugaru, naꞌiki uruu Tominkaru kapam. Kotuaꞌa naa naꞌapaꞌo prophet Daniel kakuwaapan udauꞌan, Daniel 7:13-14 idaꞌa. Uruu wuruꞌu Tominkaru kowaadauzoniaz padyuudan nii kazowautapaꞌo nii ipai pidannao.

Jesus Christ naꞌankan donoꞌoraz imiꞌi baaraꞌa, iriba ukakuwaapan diꞌitinapa-kinai kuwai idaꞌan. Jesus naudapa pakakuwaapan kuwai kida idaꞌan, naꞌiki ukaiwaan pakuwaa idaꞌa pidan shaꞌapatauzonii kidaz ipai kamoo. Panaadon ukakuwaapan paowapa-karu dauꞌu (puawunuuta Matthew 13:3-9 idaꞌa), oo ukakuwaapan kopautapa-karu dauꞌu (puawunuuta Matthew 13:47-50 idaꞌa), oo pidan uza waziwadinan dauꞌu (puawunuuta Luke 15:3-7 idaꞌa). Wuruꞌu kuwai kidaz tominapa-kidaꞌo nii waunao Tominkaru naobanai-tinan dauꞌu, naꞌiki naꞌapam kizi wamashaapan Tominkaru aipan kawanaꞌati.

Uruu udaruꞌo naꞌiki maꞌozakaꞌo panaꞌaokazi, uaidinpan naꞌapa atoru kawan. Revelation idaꞌa Satan dakota-kao dragon, oiaꞌo doronaa zowaunaa. Kichanaꞌiki-kiaꞌo panaꞌaokazi uruu.

Jewnao faadaannao, ĩnaouꞌu taaꞌo aimaakan Tominkaru ati, pidannao aipaniaz pataan uꞌati. Ĩkaudinan Tominkaru Dapu ii, Jerusalem iaꞌoraz. Ĩnao, Aaron takaan-daunnao diꞌikiꞌo ĩzaamatauzo-kao paꞌidiwaru. Aaron, uruu Levi takaan-daun. Levi, uruu Abraham takaan-daun.

Ĩnao kazowautapainao naꞌiki kaudinainao kapam Tominkaru Dapu ii, naꞌiki iribainao ĩdyaun. Ĩnao zaamatinpaꞌo kapam kootowapa-kidauzonao pidannao tuma.

Uruu pabaꞌoraniꞌo, Umanawunuꞌo Faadaa. Soo uruu morotauzo baukapa ipai wunu Tominkaru Dapu nazo iti, wuru diꞌitiꞌi kamicha mada awautapaniaz, dakota-kariwaiz ‘Kabaun Nazoo Kaimanaꞌoraz Manawun,’ kii, English idaꞌan ‘Most Holy Place,’ kii. Pamorotan uaꞌii naꞌiti, ukawaodauzon uzai kida Tominkaru ati paꞌoian dikin ii naꞌiki pidannao oian dikin ii. Uruu dono unaꞌakan wuruꞌu uzai izainiz naꞌiti.

Kaarita saada-kariwaiz Hebrewnao atiꞌo idaꞌa, Jesus Christ kowaada-kao uruu Umanawunuꞌo Faadaa, taainaꞌoraz waꞌoian dikin ii paꞌan.

Ipai panaꞌainao pidannao Jewnao ai, ipai amazada kawanaꞌati. Aizii Jewnao, ĩnaudapa paꞌatadinpan Tominkaru zaamatan idi ĩnao papidanannao nii. Uruu idi ĩtoꞌora-kizaitapan ipai baꞌoran kaduz pidannao.

Paoribai, turuaꞌo uꞌaka dizoo-kao, naꞌiki usararoo-kao riwunii nii. Turuaꞌo kapam uꞌaka aradada-kao naꞌiki utaapa-kao kotuaꞌiki.

Hebrew, ĩnao Jewnao kiaꞌoraz ĩdakota-kao kapam. Ĩnao Abraham takaan-daunnao. Ĩparadan Hebrew kiaꞌo udakota-kao kapam.

New Testament idaꞌa kainaꞌa 4 pidannao Herod kiaꞌo ĩꞌuu.

1. King Herod, uruu dakota-kariwaiz “Herod the Great” kii. Uruu king niꞌo Judea Baara ii Jesus shakatan dono. Naꞌiki uruu tiwaꞌoraz pazowian Jesus ukoraidaonaan donoꞌoraz. (Puawunuuta Matthew 2:1-22 idaꞌa; naꞌiki Luke 1:5 idaꞌa.)

2. Herod Antipas: uruu naobanai niꞌo Galilee ii Jesus kakuwaapatinauzon naꞌiki ushaꞌapatauzon donoꞌoraz daꞌi umanawun kidaꞌo aimaakan. Uruu Herod zaamataꞌoraz Herodias paudaiaro nii. Naꞌiki uruu dyuudaꞌoraz John Chikaawunuupauzo kanau dukuta-kao. Jesus zowii-kao uaꞌii, uruu kanaapu atiꞌo Jewnao naꞌakanuz uruu. (Puawunuuta Mark 6:14-29 idaꞌa; naꞌiki Luke 23:6-12 idaꞌa.)

3. King Herod Agrippa 1st: uruu patakaꞌutauzoz kiwiiniinao ĩmishidan Jesus. Uruu zowiaꞌoraz James, John inawuzu. (Puawunuuta Acts 12:1-23 idaꞌa.)

4. King Herod Agrippa 2nd, dakota-kariwaiz King Agrippa. Uruu kanaapu atiꞌo apostle Paul kadishitan, ukowaadan kanom niꞌo pataraa-kao, governor dyuudan uaꞌii Paul Rome iti, naꞌii kizi Caesar kootowapa-kidan uruu. (Puawunuuta Acts 25:13–26:2 idaꞌa; naꞌ iki Acts 26:19 idaꞌa, naꞌiki Acts 26:27-32 idaꞌa.)

Naꞌapaꞌo Tominkaru panaꞌadan Jacob uu. (Puawunuuta Genesis 32:28 idaꞌa.) Uruu Abraham takaanuz. Puawunuuta ‘Abraham’ dauꞌu diꞌoraz Parada-karu Mashaꞌapannaada-kinao idaꞌa.

Aizii ĩwiizi naꞌapaꞌo kapam udakota-kao, ‘Israel’ kii. Naꞌiki panaadon Israel takaan-daunnao dakota-kao ‘Israel sannao’ kii. English idaꞌan ĩdakota-kao ‘people of Israel’ kii.

Ipai Jacob takaan-daunnao dakota-kao ‘Israelitenao’ kii. Uruu Abraham takaanuz. Naꞌiki ‘Jewnao’ kii kapam ĩdakota-kao. Baꞌoran dono, Old Testament idaꞌa, panaadon ĩdakota-kao ‘Hebrewnao’ kii kapam.

Ĩnao Abraham takaan-daunnao, mazan soo utakaan Jacob takaan-daunnao. Puawunuuta ‘Abraham’ dauꞌu naꞌiki ‘Israel’ dauꞌu diꞌoraz Parada-karu Mashaꞌapannaada-kinao idaꞌa.

Kiwiin zii, soo Judah takaan-daunnao dakota-kao ‘Jewnao’ kii. Mazan udaunaꞌan, ipaiꞌi naa Jacob takaan-daunnao dakota-kao ‘Jewnao’ kii.

Kainaꞌa iriba pabiꞌinaaka aimaakan dauꞌati daꞌi Jewnao baokopainpauzon ipai wunu Jerusalem ii. Wuruꞌu ĩbaokopainpauzon Tominkaru dyuudan kawanaꞌatiꞌo ĩdyaun, ĩnyukunuitapan kanom Tominkaru shaꞌapatauzonii paꞌati.

Uruu donoꞌo Jewnao konaukii-kidauzon paipaian padukutapan naꞌiki pasaabaan papaoriba aka kida. Naꞌiki uruu donoꞌo ĩtomauzon pawiiziba kida nii Jerusalem ii, naꞌiki ĩnaꞌian nii baudaꞌapa Sondii sakodazi pawiiziba idaꞌa. (Puawunuuta John 7:2 idaꞌa.) Naꞌapaꞌo idaꞌan ĩnyukunuitapan naꞌapam daꞌi padokozu-daunnao mashaapauzon wiizibai sodi kida idaꞌa, ĩnaꞌiaakapauzon donoꞌoraz mapidantakaꞌo amazada baara ii aka 40 wunu. (Puawunuuta Leviticus 23:33-43 idaꞌa.)

Uruu donoꞌo Jewnao baokopainpan nii 7 kamoo. Diꞌoraz taapa-kao sariapa Passover Kamoon taapa-kao daunaꞌan aka. Uruu dono Jewnao nikan nii bread oo poroom-baꞌi aonaa yeast tumaꞌo mani utoma-kao. Uruu idaꞌan ĩnyukunuitapan naꞌapam daꞌi Jewnao waꞌatiizon Egypt iki dopiaudaꞌu, aonaa turuu ĩkaiwaan yeast poroom diꞌiti, patomunuꞌikinpan ai. Aonaa turuu ĩminziiwan konaꞌii, ushaꞌapanum kauꞌan ĩwaꞌakan naa Egypt wuruꞌu. (Puawunuuta Exodus 12:15-20 idaꞌa; naꞌiki Matthew 26:17 idaꞌa; naꞌiki Mark 14:1 idaꞌa; naꞌiki Luke 22:1 idaꞌa; naꞌiki Acts 12:3 idaꞌa.)

Uruu umanawunuꞌo kamoo Jewnao ati. Uruu donoꞌo ĩbaokopainpauzon ĩnyukunuitapan naꞌapam kotuaꞌa naa Tominkaru kazannaatan ĩnao ĩpoitoruitapa-kao ai Egypt ii. Uruu dono Tominkaru kowaadan udyuudan nii angel zowiaꞌo nii ipai daonaioranao kiwiitapainaouz ĩshakatan, ipai Egypt baara an. Mazan ukakinaowan Jewnao, marii kizi ĩzowian kaznizo dani naꞌiki ĩzichii kizi uizain papaniinomiz toronnaa idaꞌan kida. Uruu idi naꞌapa ĩshaꞌapatan aimaakan. Ukauꞌan angel tukapan dono wuruꞌu izaiz, sariaapaꞌo nii udobatan wuruꞌu kabaunuz naꞌiki aonaꞌo nii uzowian wuruꞌu daonaiora kiwiiniꞌoraz ushakatan. Naꞌikiꞌo uruu diꞌiki, karikaonanuꞌu naa Jewnao taapauzon Passover Kamoon. Ipai kabaun kawanaꞌati Jewnao zowian nii kaznizo dani naꞌiki ĩkazimatan niiz. Udaunaꞌan ĩnikan niꞌi naazu baokopa padapu ainao tuma. (Puawunuuta Exodus 12:1-13 idaꞌa; naꞌiki Matthew 26:2 idaꞌa; naꞌiki Mark 14:11 idaꞌa; naꞌiki Luke 2:41 idaꞌa; naꞌiki John 2:13 idaꞌa; naꞌiki Acts 12:4 idaꞌa; naꞌiki 1 Corinthians 5:7 idaꞌa.)

Pentecost kii-karu ‘50’ kiaꞌo wuruꞌu. Ukauꞌan 50 kamoo Passover Kamoon daunaꞌan, Jewnao taapan diꞌoraz kamoo. Ĩtaapanuzu pakonaukii-kida-kinaa niꞌo paipaian padukutapan papaoriba wheat. Acts idaꞌa usaadinpan, Pentecost Kamoon donoꞌo shaꞌatii Kaimanaꞌo Doronaa kaawauzonuz mishidainao idaꞌati. (Puawunuuta Acts 2:1 idaꞌa; naꞌiki 1 Corinthians 16:8 idaꞌa.)

Uruu donoꞌo Jewnao baokopatinan naꞌiki ĩnyukunuitapan naꞌapam ĩtarubanao patakaꞌuan Tominkaru Dapu ĩshaꞌapatan idaꞌan oii kidaꞌo aimaakan naꞌii. Naꞌiki ĩnyukunuitapan naꞌapam Judas Maccabaeus saabauzon Tominkaru Dapu, kaimanaꞌo nii powaa iti ukaiwaa-kao Tominkaru ati. (Puawunuuta John 10:22 idaꞌa.)

Tominkaru kuwaa paudani Jesus Christ dauaꞌo. Ukowaadan padyuudan baudaꞌapauzoz paudani imiꞌi baara ati, umawaka kizi pidannao oian dikin ii. Naꞌiki ukazannaata kizi pidannao ĩpatakaꞌuta-kao ai paꞌoian dikin ii. Naꞌiki ĩmishidan idaꞌan uruu, turuu Tominkaru dakotan ĩnao paudainao nii.

Awunuutapaꞌo kaznizonao; unaꞌakan nii kaznizonao koꞌoriꞌo pinidi kawanaꞌati ĩaroapa kizi naꞌii. Unaꞌiaꞌakan nii uawunuutapan ĩdyaun, uruu idi kaimanaiman uaitapan ipai kaznizonao. Utoman ĩkorarannaa kaimanaiman, naꞌiki unaꞌakan nii ĩdyaun unazo iti ĩdaꞌawuꞌanan, aonaa kizi kanom shaꞌapatan ĩdyaun aiwakaꞌan. Aizii uruu, udaꞌawun nii ĩkorarannaa paniinomizinaa idaꞌa, aonaa kizi koidimiki morotinan ĩdyaun.

Tominkaru Paradan idaꞌa, Jesus Christ kian padauꞌan, uruu kaznizonao taapiki kawanuꞌo. Naꞌiki pidannao, mishidainaouz uruu, ukaznizonnao kawanuꞌo.

Bishoi, aonaꞌo ukasaranaa nii, tuzuinbaꞌo kapam baꞌoran pidan diꞌiti. Pidannao karinaꞌo uꞌidi, aonaa ĩtaapada-kao ĩmashaapan ziwuinao pidannao tuma. Naꞌiki aonaa turuu ĩbaokopatinan ĩtuma ĩchoochiapa-kizi iti. (Puawunuuta Leviticus 13:1-46 idaꞌa.)

Ĩnao miitiniipauzo ĩaitapa-kizi naꞌapam nii pashaꞌapatan pidan, wuru kawanaꞌatiꞌi kotuaꞌoraz usaadauzo-kao Tominkaru Paradan idaꞌa, naꞌiki wuru kawanaꞌatiꞌi ĩtaapauzoniaz pakaduz. Ĩnao, turuaꞌo ĩkian pidan dauꞌan: aonaa turuu umakon pidannao tuma ukonaukiaꞌanan Tominkaru Dapu iti.

Ĩnao wuruꞌu faadaanao zowaunaanaouz, kazowautapainaouz Jewnao, naꞌiki tiichaapauzonaouz Moses kakinaori dauꞌu. Umanawunuꞌo Faadaa, uruu kazowautapaꞌo ĩdyaun kootowapa-karu dono.

Aimaakan upoota-kao tapiꞌiza ozoo potauzo-kao kawan. Ukaiwaa-kao pidan dapaapa-kinao nii.

Putukapa Christ dauaꞌo.

Kotuaꞌo soldyaa morokodanii kida pamizaataakaꞌazon dono: zadawii, pidan dokoriꞌi dikiniribanaa, dazkidii, awautinapa-kinai, kowamai, naꞌiki mizaataaka-kinai marii. Naꞌapaꞌo kawanuꞌo wuruꞌu aiapa-kariwaiz mishidainao morokodan ĩmizaataaka-kinaa nii pataruba Satan tuma. (Puawunuuta Ephesians 6:10-13 idaꞌa.)

Kainaꞌa 10 kakinaorii Tominkaru taanii Moses ati midukuo Sinai ii. Utaa-kao Moses kodita-kidan daunaꞌanaꞌo Israelitenao Egypt iki. Wuruꞌu kakinaorii kidaz usaada-kao dyaꞌutam kataidaꞌuꞌo kuba daaraꞌa. Uruu wuruꞌu Tominkaru aipaniaz Israelitenao taapan oo izoꞌatin. (Puawunuuta Exodus 20:1-17 idaꞌa.)

Kainaꞌa kapam bakaꞌiaudaꞌu kaarita Moses saadanii Old Testament idaꞌa: Genesis, Exodus, Leviticus, Numbers, naꞌiki Deuteronomy. Naꞌiki uruu kida idaꞌa kainaꞌa kakinaorii Tominkaru diꞌiki kidaꞌo Israelitenao taapan niꞌo.

Olive kii-karu atamun atiꞌo. Uꞌaka uu olives kapam. Uruu idiꞌo Jewnao toman kiwinii, pawanyukunuu wikiꞌinaa nii, naꞌiki paramauzi nii, naꞌiki kainaꞌa baꞌoran tannaa kida nii ĩkaiwaanuz. (Puawunuuta Romans 11:17 idaꞌa; James 3:12 idaꞌa; Revelation 11:4 idaꞌa.)

Wuruꞌu Olive Naawa waokoꞌo antanpuꞌo Jerusalem ai. Udokoꞌan kowaada-kao 2,723 feet. Udakota-kao Olive Naawa nii, uꞌolive baawutan idiꞌo. Naꞌitiꞌo Jesus makouzon apostlenao tuma utominapa-kidauzon dono ĩdyaun naꞌapaudaꞌu sodi pidannao ai. Naꞌiaꞌo Jesus zaamata-kida-kaoaz patarubanao ati. Naꞌiki naꞌikiꞌo Jesus kiwanuz naa aokazi iti.

Putukapa “Jewnao baokopainpauzon kamoon kida” diꞌii.

Putukapa “Jewnao baokopainpauzon kamoon kida” diꞌii.

Ĩnao Jewnao, taapaꞌo pakaduz naꞌiki kakinaorii Tominkaru taaniaz Moses ati. Umanawunuꞌo pidannao taapan ĩdyaun. Ipai ĩaipan pidannao daꞌanan kakinaorii kida Tominkaru taauzoniaz Moses ati. Mazan kainaꞌa baꞌoran kakinaorii kida ĩtomanii, uruu kida kapam ĩdyuuda pidannao daꞌanan. Atadinpaꞌo ĩnao kapam, ĩtaapinpaꞌazon kaimanaꞌo nii.

Pidan kowaadapauz kuwai Tominkaru diꞌikiꞌo. Uruu atiꞌo nii Tominkaru paradan, udaunaꞌan udobata-kidan niꞌi naa dyuuda-kariwaiz ukowaadan. Ukowaadan nii aimaakan shaꞌapaꞌo niꞌo dauꞌu. Isaiah, uruu prophet, ukakuwaapauzonii Jesus shakataꞌazon dauꞌu naꞌiki uzowiaꞌazoo-kao dauꞌu. Ipai ukuwaa mishiinan. Naꞌiki kainaꞌa baꞌorainao uruu kawanuinao prophetnao, baꞌoran ĩkowaadanii kida mishiinaꞌa naa kotuaꞌa naa, baꞌoran ĩkowaadanii kida diinaꞌitiꞌo nii zii umishiinanuꞌu.

Kainaꞌa baꞌorainao dakotinpainao prophetnao nii. Ĩkuwaa aonaa mishiꞌo mani. Ĩnao mariidinauzonao, naꞌiki ĩnao aonaa Tominkaru prophet-tinnao mani.

New Testament saada-kao dono, wiziꞌiꞌo puraata kaiwaa-kao, utoma-kao silver idi. Greek paradan idaꞌan udakota-kao denarius oo drachmas. Baudaꞌapa denarius, baudaꞌapaꞌo kamoo kaudin-karu winipinaa wuruꞌu.

Kainaꞌa kapam baꞌoran ĩpuraatan, utoma-kao gold idi. Greek paradan idaꞌan udakota-kao mina. Baudaꞌapa mina, idikinaudaꞌu kauzu kaudin-karu winipinaa wuruꞌu.

Umanawunuꞌo donoi, wiizai Italy iaꞌo. Naꞌiaꞌo umanawunuꞌo naobanai Caesar mashaapan.

Ĩnao Jewnao, mishidaꞌo Tominkaru naꞌapa ipai baꞌoran Jewnao kawan, mazan aonaꞌo ĩmishidan pidan kadishitan nii pamawaka-kizi iki diinaꞌitiꞌi.

Samaria Baara, turuu utukapa-kao amazada dikin idaꞌa, kaarita sakadin-kizi iki, north antanpuꞌo Judea Baara ai. Judea Baara naꞌiki Galilee Baara sakodaꞌaꞌo wuruꞌu Samaria Baaraz. Naꞌii sannao wuruꞌu dakota-kariwainaouz ‘Samaria Baara sannao’ kii, oo ‘Samaritans’ kii English idaꞌan.

Jesus kaawankan dono, Samaria Baara sannao, aonaa Jewnao manawun mani ĩdyaun. Ushaꞌapanum kauꞌan kotuaꞌo baꞌoran kaduz pidannao, naꞌaka-kariwainao baꞌoran wiizai kida iki, kaudinaꞌo nii naꞌii. Aizii wuruꞌu baꞌoran kaduz pidannaouz, ĩtominkaruniitapan baꞌoran tominkarunao. Ĩnao kaudaiarun kidaꞌa naa naꞌiki ĩmazidan kidaꞌa naa Jewnao tuma. Uruu idi Jewnao manawun, Judea Baara ikiinao naꞌiki Galilee Baara ikiinao, aonaa ĩnaudapan Samaria Baara sannao.

Uruu zamazidin-karu. Tominkaru pidanannao Jewnao, naꞌapaꞌo ĩnao kaduz ĩsanadinpan dono, aonaa ĩnikan pawanyukunuu oo ĩtuzan wunu naꞌapam utomunuꞌikin paaitaan kawanaꞌati. Naꞌapaꞌoraz ushaꞌapata-kao, ‘sanadinapa-karu’ kiaꞌo udakota-kao, oo ‘fast’ English idaꞌan. Ĩshaꞌapatinan idaꞌan naꞌapa ĩtukapa-kidan mishi ĩtanawatinan paꞌoian ai, mishi ĩkashaꞌoran, naꞌiki aonaa ĩmanawunun Tominkaru awun zaꞌa.

Kaarita oo soolaa-kariwai madai kaiwauzo-kariwai saadapa-kizai nii kotuaꞌa naa. Papidinpaꞌo utaapauzo-kao. Panaadon sakibadinpaꞌo utaapa-kao kida.

Uruu tauapa-kinai guitar kawan.

Ĩnao donoi kida, Tominkaru mainaabataniinao, naꞌiki uzowian ipai pidannao mashaapainao naꞌii, ĩshaꞌapaapan idi oiaꞌo paꞌidiwaru aimaakan. (Puawunuuta Genesis 19:1-28 idaꞌa.)

Jewnao Sookapauzon Kamoon sakadinan Friday, kamoo tipitan daunaꞌan, atii Saturday diꞌiti, kamoo tipitan daunaꞌan. Uruu donoꞌo ipaiꞌo nii Jewnao sookapan pakaudin-kizi kida ai. Ĩꞌuzanao naꞌiki ĩpoitorunao aonaꞌo nii ĩkaudinan kapam. Genesis diꞌii ukowaada-kao, Tominkaru toman ipai aimaakan 6 kamoo idaꞌa. 7th kamoo idaꞌa usookapan.

Jewnao iriba ĩtoman pakakinaori sodi kida naꞌapam kizi Sookapa-karu Kamoo taapa-kao. Ĩkian, aonaa kizi pidan shaꞌapatan aimaakan udono. Uruu idiꞌo ĩtoꞌoran Jesus ati ukakudan donoꞌoraz pidan karinaꞌo Jewnao Sookapauzon Kamoon dono.

Uruu yellow aimaakan. Ukaꞌawan dono, wiicha naꞌiki kanadaꞌo uaidinpan, naꞌiki dyupusha udamainan.

Kabaun, ipaiꞌo Jewnao wiizi kida kawanaꞌatiꞌo, ĩbaokopainpauzo-kizi pasookapauzon kamoon dono. Naꞌiaꞌo Tominkaru Paradan aitaapauzo-kao naꞌiki abatauzo-kao. Naꞌiki naꞌiaꞌo pidannao toriinpan Tominkaru ati, naꞌiki ĩtominapa-kidauzo-kao kakinaorii kida dauꞌu Tominkaru taaniaz Moses ati. Naꞌiaꞌo kapam pidannao miitiniipauzon; naꞌiaꞌo kapam koraiziannao tominapa-kida-kao. Panaadon naꞌiaꞌo nii kootowapa-karu.

Wiizibai korara-tinpaꞌo, Tominkaru dyuudan kawanaꞌatiꞌo Moses toma-kidan. Tominkaru kainaabatapa-kinaa pakainaꞌan ĩtuma. Unazo ii kainaꞌa kabaun sodi toma-kao. Ipai kabaun sodi pakorarannaa tuma, kamicha mada idiꞌo naꞌiki uzainao mada idiꞌo utoma-kao.

Wuruꞌu wiizibaiz, turuaꞌo usoꞌoobiꞌii-kao Tominkaru aipan kawanaꞌati Israelitenao dobatan. Naꞌiki unaꞌaka-kao baꞌoran amazada iti. Naꞌiaꞌo niꞌi naa koshan ukadishita-kida-kao.

Uruu wiizibai idaꞌaꞌo daꞌi Israelitenao kawaodan uzai kida Tominkaru ati, atii King Solomon toman diꞌiti Tominkaru Dapu.

Jewnao kaduz, ĩdakotan aitapaꞌo pidan ‘Tiichaa’ kii. Naꞌapaꞌo Jesus dakotinan, “Tiichaa” kii. (Puawunuuta Matthew 26:18 idaꞌa; naꞌiki Luke 22:11 idaꞌa.) Baꞌorainao dakotan uruu Tiichaa kapam. (Puawunuuta Mark 5:35 idaꞌa; naꞌiki Luke 8:49 idaꞌa.) Hebrew paradan idaꞌan, ‘Rabbi’ kii.

Tominapa-kidauzonao pidannao kakinaorii dauꞌu Tominkaru taauzoniaz Moses ati.

Umanawunuꞌo toriinapa-kizai Tominkaru ati Jerusalem iaꞌo. Soo naꞌii Jewnao zowiauzon uzai pakawaodan nii Tominkaru ati. Naꞌiki naꞌiaꞌo ĩbaokopainpauzon ĩtaapauzon dono umanawun kidaꞌo kamoo.

Tominkaru Dapu nazo ii kainaꞌa kazoaꞌo naꞌiki udaruꞌo kamicha mada. Uruu awautapaꞌo pidannao, ĩmorotan ai Kabaun Nazoo Kaimanaꞌoraz Manawun diꞌiti. Soo Umanawunuꞌo Faadaa, uruu turuu umorotan naꞌiti baukapa karikaonan ipai wunu.

Pidan zaamataꞌo Jesus panaobanaa nii, naꞌapainao atiꞌo Tominkaru naobanai-tinan.

Pidan torii-kariwai poitorui nii, karikaonanuꞌo nii ukaudinan panaobanaa ati, mazan aonaꞌo nii ukaudinan kawinipinaata-kao.

Karikaonanuꞌo patakaꞌutin-kizai, naꞌiki tikazi, aonaꞌo umakadauzon. (Puawunuuta Mark 9:47-48 idaꞌa; naꞌiki Revelation 20:10 idaꞌa.)

Paoribai zaishi kaduz. Upaowa-kao dono uꞌuuda kaboo-kao oo pararaa-kao zakapu baara an. Uwuzadan donoꞌo naa uruu udukuta-kao niꞌi naa. Udaunaꞌan udodota-kao nii kida, naꞌiki uꞌaka baꞌizita-kao nii, udaunaꞌan ukasabaꞌuka-kao niꞌi naa. Udaunaꞌan ushiri naꞌiki ukadunaa zuu-kida-kao nii, naꞌiki umanaruu-kao ukaunuban ai. Udaunaꞌan ubooda-kaoaꞌa naa poroom nii.

Wine toma-kao grape aka ozokaꞌo idiꞌo. Jewnao riwun kaduz wuruꞌu wine.

Grape sararoo-kao daunaꞌan, uꞌuu paida-kao niꞌi naa, pakinnaa zoꞌiti toma-kariwai kaznizo oo boogi mada idi.

Ĩnao Jewnao, mazan ĩkaminkaꞌuta Romannao zaamaapan puraata pairiban Jewnao ai. Wuruꞌu puraataz taa-kao nii Rome zowaunaanao ati. Naꞌapain Romannao wuruꞌu zaamatapaꞌo Jewnao wiizi, naꞌiki ĩkazowautapan Jewnao maꞌozakaꞌo idaꞌan. Uruu idi aonaa Jewnao naudapan zaamaapauzonao tax puraatannaa.

Naꞌiki zaamaapauzonaouz tax puraatannaa powaꞌa zii daꞌi ĩpishaauzon dobata puraata tax puraatannaa zaamaapa-kao ai, uruu ĩzaamatan niꞌi naa puraata dobatapanuz paꞌidiwau niꞌi naa. Uruu idiꞌo aonaa ĩnaudapa-kao.