JAS KEL KUBꞌIJ RI TZIJ -DICCIONARIO
Ajtijabꞌ rech ri taqanik Jun wok winaq aꞌj Israel ri sibꞌalaj kenimaxik, aꞌre waꞌ ri kakinikꞌoj ri wuj Hebreo rech ri Ojer Testamento xuqujeꞌ kakikꞌut chikiwach ri winaq. Xuqujeꞌ kabꞌix aꞌjtzibꞌ chike xuqujeꞌ rabinos. Pa ri tinimit kech ri aꞌj Israel ri aꞌjtzibꞌ man xwi ta kakesaj uwach ri tzꞌibꞌ xuqujeꞌ kakiyak ri wuj rech ri Ojer Testamento xane kakiqꞌaxaj xuqujeꞌ kakikꞌut chikiwach ri winaq ri kubꞌij. Ri tzij “etaꞌmanel rech ri taqanik” aꞌre waꞌ ri aꞌjtijabꞌ re ri taqanik. Pa ri qꞌotaj rech ri Jesús, we winaq riꞌ man kakinimaj ta ri kubꞌij ri taqanik pune aꞌjtijabꞌ rech, man xkikꞌamawaꞌj ta ri Jesús chi ukꞌojol ri Dios.
Ángel Jun chike ri utaqoꞌn ri Dios ajchikajil ri kubꞌan ri karaj ri Dios.
Arca Pa we Kꞌakꞌ Testamento kel kubꞌij ri nimalaj jukubꞌ bꞌinibꞌal puꞌwiꞌ jaꞌ ri xubꞌan ri mam Noé.
Armagedón Ubꞌiꞌ jun kꞌolibꞌal ri kꞌo chuxukut ri tinimit Megido. Jun leꞌanik ulew ubꞌiꞌnam xuqujeꞌ Esdraelon. Man kajilataj ta ri chꞌoꞌj ri bꞌanom cho we ulew riꞌ. Kubꞌij pa ri Tyoxalaj Wuj chi ri kisbꞌal chꞌoꞌj ri kabꞌanik are katzalij loq ri Jesucristo cho ri uwachulew, kakꞌulmataj na chilaꞌ.
Asia Jun ulew ri xbꞌan re ri Roma puꞌwiꞌ ojer pa taq ri qꞌotaj rech ri Kꞌakꞌ Testamento. Ri Turquía are kꞌo chilaꞌ kamik. Ri tinimit Éfeso rachiꞌl ri nikꞌaj taq tinimit chik ri katzijox rij pa Apocalipsis chilaꞌ e kꞌo wi. Kꞌi chike ri tinimit ri xusolij ri Pablo chilaꞌ e kꞌo wi. Kamik riꞌ are kujtzijon chirij ri Asia are tajin kaqatzijoj rij ronojel ri Continente.
Astarot, Astarté o Aserá Ubꞌiꞌ ri ixoqa kidios ri winaq ri keꞌl chuxukut ri tinimit Israel. Xa jun dios xa are chi sibꞌalaj kꞌi ubꞌiꞌ. Kajunumataj rukꞌ ri Baal xwi che ri Baal ubꞌiꞌ achi are kꞌu we jun riꞌ ubꞌiꞌ ixoq. Ri winaq kakibꞌij chi we dios riꞌ keꞌkitewechiꞌj ri winaq. Ri kiqꞌijilaꞌnik are ubꞌanik mak kukꞌ taq achyabꞌ xuqujeꞌ kukꞌ ixoqibꞌ. Ri ixoqibꞌ ri e kꞌo pa ri templo kakiya ri kisipanik chike ri e kidios are kabꞌantaj mak kukꞌ ri achyabꞌ xuqujeꞌ are ketojtajik. Pa Éfeso kꞌo xuqujeꞌ jun kidios ri winaq ubꞌiꞌ Diana.
Ayuno Kel kubꞌij ri nimaqꞌij ri kabꞌan kumal ri winaq aꞌj Israel rech kanaꞌtaj chike ri sachbꞌal kimak ojer rumal ri Dios. Xuqujeꞌ are ri ubꞌanik chꞌawem, man kawaꞌ ta jun.
Baal Jun chike ri esal uwach Dios kech ri winaq ri keꞌl chikixukut ri aꞌj Israel. Ri tzij Baal kel kubꞌij taqanel. We winaq riꞌ ri keꞌkiqꞌijilaꞌj ri esal uwach Dios kakibꞌij chi ri kidios kuya kirajil xuqujeꞌ kuꞌtewechiꞌj ri kawaj. Rumal wa ri winaq keqꞌijilaꞌn che rech jeriꞌ ketewchiꞌtajik. Ri Baal jun achi are kꞌu ri Aserá jun ixoq kecha ri winaq.
Beelzebú Are jun chike ri ubꞌiꞌ ri Itzel, ri kinimal ri itzel taq uxlabꞌal.
Caldeo Kibꞌiꞌ ri winaq aꞌj Babilonia. Are waꞌ ri ukabꞌ bꞌiꞌaj kech ri winaq aꞌj Babilonia.
Chꞌawenel pa kiwiꞌ ri winaq Ri achi ri chaꞌtalik rech kachꞌaw pa kiwiꞌ ri winaq rukꞌ ri Dios. Jun ri kojom chubꞌanik ri jastaq rech qꞌijilaꞌnik, jeꞌ jas ri kitzujik awaj cho ri Dios. Ri kinimal ri chꞌawenelabꞌ cho ri Dios pa kiwiꞌ ri winaq, are kabꞌix “Nimalaj chꞌawenel pa kiwiꞌ ri winaq aꞌj Israel” che.
Chꞌaꞌk Are jun yabꞌil ri sibꞌalaj kꞌax ri kukamisaj ri utyoꞌjal ri winaq. Are waꞌ ri kabꞌix “lepra” che pa castellano. Pa jujun chike we wuj riꞌ are taq kabꞌix lepra tajin kajunumax rukꞌ ri makaj.
Cristo Pa ri tzijobꞌal griego kel kubꞌij “chaꞌtalik rumal ri Dios” xuqujeꞌ yaꞌtal reqeleꞌn rumal ri Dios. Ri Jesús xbꞌix xuqujeꞌ Cristo che rumal cher xya reqeleꞌn chi xux kolonel xuqujeꞌ jun nimalaj taqanel. Ri tzij Cristo xuqujeꞌ kabꞌix Mesías che pa ri tzijobꞌal hebreo.
Decápolis Kel kubꞌij “lajuj tinimit”. Jun kꞌolibꞌal jawjeꞌ keꞌl wi ri winaq ri man aꞌj Israel taj.
Denario Chꞌichꞌa pwaq kech ri winaq aꞌj Roma. Are waꞌ ri tojbꞌal re jun qꞌij chak.
Eunuco Jun achi ri xtas chikij ri nikꞌaj achyabꞌ rech kubꞌan na jun chak ri sibꞌalaj nim ubꞌanik.
Fariseos Jun puq winaq kꞌamal taq bꞌe chikixoꞌl ri winaq aꞌj Israel pa taq ri qꞌotaj are xkꞌojiꞌ ri Jesús. We achyabꞌ ri kakibꞌij chi qas e tereneꞌl taq re ri utaqanik ri Moisés rachiꞌl ri naqꞌatajibꞌal kech ri oꞌjer taq kꞌamal taq bꞌe rech ri tinimit Israel. Ri Jesús xubꞌij chi we achyabꞌ riꞌ itzel taq kꞌamal bꞌe rumal cher xkikꞌut jastaq ri man kukꞌut ta ri tyoxalaj wuj. Xuqujeꞌ xubꞌij chi iꞌtzel taq kꞌamal taq bꞌe rumal cher xwi kakikꞌut ri taqanik xuqujeꞌ ri naqꞌatajibꞌal kech ri oꞌjer taq kꞌamal bꞌe, xa kꞌu man xeꞌkiloqꞌaj taj ri kitzꞌaqat.
Hades Pa ri kikojobꞌal ri winaq ri man aꞌj Israel taj are waꞌ ri kidios ri aꞌjuwachulew ri kakoj chubꞌixik ri kꞌolibꞌal kech kaminaqibꞌ. Pa ri Kꞌakꞌ Testamento ri kajunumataj rukꞌ jun nimalaj qꞌequꞌmal jul. (Mateo 11:23; Lucas 10:15) “kamikal” (Mateo 16:18) “muqbꞌal” (Hechos 2:27).
Herodes Are waꞌ ri jobꞌ achyabꞌ kibꞌiꞌ Herodes pa ri Kꞌakꞌ Testamento. Konojel waꞌ aꞌreꞌ xuꞌx taqanelabꞌ. Ri nabꞌe are waꞌ ri taqanel pa Israel are xalax ri Jesús. Are waꞌ ri xubꞌinaꞌj Herodes ri nim. Are waꞌ ri xyakow ukꞌaxel ri templo pa Jerusalén. Ri ukabꞌ are wa ri xubꞌinaꞌj Herodes Antipas. Are waꞌ ri xux taqanel pa Galilea che riꞌ are xuchapleꞌj ri ukꞌutuꞌn ri Jesús, are waꞌ ri xtaqanik rech kakamisax ri Juan Bꞌanal qasanaꞌ. Are xuqujeꞌ waꞌ ri achi ri xubꞌij itzel taq tzij che ri Jesús pa ri qꞌij are xkamisax ri Jesús. Ri urox are waꞌ ri Herodes Felipe. Are waꞌ ri rachalal ri Herodes Antipas. Ri ukaj are Herodes Agripa I. Are ri umam ri nabꞌe Herodes. Are waꞌ ri katzijox rij pa Hechos 12:1-25. Ri uroꞌ are waꞌ ri xubꞌinaꞌj Herodes Agripa II. Are waꞌ ri ukꞌojol ri Herodes Agripa I. Are waꞌ ri katzijox rij pa Hechos 25:26. Konojel xuꞌx itzel taq taqanelabꞌ pa kiwiꞌ ri winaq aꞌj Israel.
Incienso Are ucheꞌal o uwaꞌl ri jun cheꞌ ri kꞌo sibꞌalaj kꞌokꞌ ruxlabꞌ are kaporoxik. Pa ri qꞌotaj rech ri tyoxalaj wuj xkoj chuqꞌijilaꞌxik ri Dios pa ri Templo. E kꞌi winaq xkikoj we cheꞌ ri chikiqꞌijilaꞌxik ri kidios. Jacha ta ne ri winaq rech kamik kakikoj we cheꞌ ri chikiqꞌijilaꞌxik xapaskuxik.
Israel Are waꞌ ri jun ubꞌiꞌ chik ri mam Jacob, are waꞌ ri ubꞌiꞌ ri xya rumal ri Dios, ukꞌojol kan ri mam Isaac rachalal ri Esaú. Xuqujeꞌ are waꞌ ri kibꞌiꞌ ri wok winaq rech Israel rumal cher e rijaꞌl kan ri Jacob.
Jacobo Are xkꞌexkꞌobꞌ ri kaxlaꞌn tzij ri bꞌiꞌaj Jacobo xkꞌexen pa Santiago.
Kamey Jun nimalaj awaj ri utz kakejen jun chrij, kekoj xuqujeꞌ che taq eqaꞌn. Nim na choch jun kej. We awaj riꞌ sibꞌalaj naj kuqꞌiꞌo kabꞌin pa ri katzꞌinow ulew.
Kaxa rech ri chꞌekom tzij “Cofre del Pacto” kabꞌix che pa castellano. Jun kaxa ri chꞌuqum rij che qꞌana pwaq jawjeꞌ kꞌoltal wi ri chꞌekom tzij. Chupam ri kaxa riꞌ kꞌo jun xaruꞌ bꞌantal che qꞌana pwaq jawjeꞌ kꞌo wi ri maná. Ri maná are waꞌ ri xkitij ri aꞌj Israel pa ri katzꞌinow ulew. Xuqujeꞌ pa ri kaxa kꞌo ri uchꞌamiꞌy ri Aarón ri xtuxik, xuqujeꞌ chilaꞌ e kꞌo wi ri tzꞌalam taq abꞌaj jawjeꞌ xtzꞌibꞌax wi ri lajuj taqanik. Puꞌwi ri kaxa e kꞌo kebꞌ querubin. Ri nimalaj chꞌawenel pa kiwiꞌ ri winaq are kukamisaj ri awaj junmul pa jun junabꞌ kutix ri kikꞌ puꞌwiꞌ ri kaxa rech jeriꞌ kachꞌuqtaj ri kimak ri aꞌj Israel.
Kaxlan wa ri maj chꞌam rukꞌ Are waꞌ ri xkitij ri winaq aꞌj Israel pa ri aqꞌabꞌ ri xeꞌl loq pa Egipto. Xbꞌan nimaqꞌij che we kaxlan wa riꞌ rumal cher are naꞌtabꞌal rech ri qꞌij ri xetzoqopix loq rumal ri Dios. Ri chꞌam ri kaya rukꞌ ri kaxlan wa kajunumataj rukꞌ ri makaj.
Kojonel Are waꞌ ri winaq ri kukꞌamawaꞌj ri Cristo pa ranimaꞌ che rajaw ukolonel.
Komontyox Pa ri Kꞌakꞌ Testamento are waꞌ ri kibꞌiꞌ ri kojonelabꞌ are kakimulij kibꞌ. Are ri winaq riꞌ ri xkibꞌinaꞌj komontyox jacha ri kubꞌij pa (Hechos 14:23; 1 Corintios 1:2). Are waꞌ ri kibꞌiꞌ konojel ri kꞌo kikojobꞌal chirij ri Cristo pa ronojel ri uwachulew rumal cher aꞌre wa ri ukomontyox ri Cristo. (Hechos 20:28; Efesios 5:23-30) Man kakoj ta we tzij ri pa ri tyoxalaj wuj chutzijoxik rij jun ja.
Kꞌamal bꞌe We tzij riꞌ kakoj chubꞌixik ri e kꞌamal taq bꞌe kech ri winaq aꞌj Israel. Are waꞌ kakibꞌan ri chak patan rech ri komontyox xuqujeꞌ kukꞌ ri qꞌatal tzij. Pa ri Kꞌakꞌ Testamento kakoj xuqujeꞌ we tzij riꞌ chubꞌixik ri kibꞌiꞌ ri winaq ri e kꞌamal taq bꞌe re ri komontyox. (Hechos 14:23; 1 Timoteo 5:17). Pa ri wuj re Apocalipsis kakoj we tzij riꞌ nim chi na jubꞌiqꞌ are katzijox kij ri juwinaq kajibꞌ kꞌamal taq bꞌe. (pej. Apocalipsis 4:4). Chawila xuqujeꞌ ri tzij obispo.
Leví Are waꞌ ri e ralkꞌwaꞌl ri Leví ri xetobꞌan kukꞌ ri chꞌawenelabꞌ cho ri Dios pa kiwiꞌ ri winaq pa ri Templo. We Leví are waꞌ ri urox ukꞌojol ri Jacob. We wok winaq riꞌ xechaꞌ rumal ri Dios rech kuꞌx patanijelabꞌ pa ri Templo, maj kechabꞌal, maj kulew xyaꞌik jetaq ri xbꞌan chike ri nikꞌaj chik are xetzalij pa ri ulew ri tzujtal kan chike rumal cher xechaꞌik rech kuꞌx patanijelabꞌ. Ri kiwa xuqujeꞌ ri kijastaq pa ri Templo kakikꞌamawaꞌj wi.
Leviatán Ubꞌiꞌ jun nimalaj awaj ri kꞌo pa ri plo ri xchꞌeketaj rumal ri Dios are xtiktaj loq ronojel. (Salmos 74:14; Isaías 27:1) Kajunumax rukꞌ ri tzij plo. Pa ri wuj re Job we bꞌiꞌaj riꞌ are waꞌ ri jun awaj ri sibꞌalaj wine jun aq rech ja.
Maná Are ri waꞌ ri chikajil wa ri xuya ri Dios chike ri aꞌj Israel pa ri katzꞌinow ulew. Ronojel aqꞌabꞌil xeꞌkisikꞌa ri maná ri katzaq loq cho ri uwachulew.
Mesías Chawila ri tzij “Cristo”.
Mirra Jun kunabꞌal ri kape che jun cheꞌ, sibꞌalaj paqal rajil. Ri winaq kakibꞌij chi we kayujaꞌx we kunabꞌal riꞌ rukꞌ vino kukunaj yabꞌilal xuqujeꞌ we kayujaꞌx rukꞌ aceite rech olivo kux jun kꞌokꞌ kunabꞌal. Kakoj we kunabꞌal riꞌ chikij ri e kaminaqibꞌ are kepisiꞌk.
Nardo Ri ubꞌiꞌ jun qꞌayes ri xkoj chubꞌanik jun kꞌokꞌalaj kunabꞌal ri sibꞌalaj paqal rajil.
Obispo We tzij riꞌ man xkoj ta pa we wuj riꞌ, are xkoj ri tzij kꞌamal bꞌe ri kel kubꞌij “pastor” o xapachin jun ri kaya che kuchajij jun wok kojonelabꞌ.
Paraíso Jun kꞌolibꞌal rech kiꞌkotemal. Chilaꞌ koꞌpan wi ri kanimaꞌ ri kojonelabꞌ are kekamik, chilaꞌ kꞌut kakayeꞌj wi ri qꞌij rech ri kꞌastajibꞌal.
Pascua Jun chike ri kinimaqꞌij ri winaq aꞌj Israel, nim ubꞌanik. Are waꞌ naꞌtabꞌal rech ri qꞌij ri xeꞌl loq pa kiqꞌabꞌ ri winaq aꞌj Egipto ojer. Chi choqꞌaqꞌ wi chi ri winaq aꞌj Israel kakikꞌowisaj waꞌ we nimaqꞌij riꞌ junmul pa jun junabꞌ. Ri wok winaq pa jun ja kakikamisaj jun chij kꞌa te riꞌ kakitijo rech jeriꞌ kakinaꞌtaj ri xkꞌulmatajik. (Éxodo 12:13)
Patanijel Patanijel pa ri kaxlaꞌn tzij are waꞌ ri tzij diácono o diaconisa, are waꞌ ri e chaꞌtal kumal ri komontyox rech keꞌkipatanij chi nikꞌaj kojonelabꞌ. (Hechos 6:1-7)
Pentecostés Jun chike ri kinimaqꞌij ri winaq aꞌj Israel. Are waꞌ ri qꞌij ri ketoꞌtaj chumulixik ri cebada. Kikꞌowisax we nimaqꞌij riꞌ are ikꞌowinaq chi 50 qꞌij ri nimaqꞌij Pascua. Pa ri tzijobꞌal griego kel kubꞌij 50 qꞌij.
Perla: Are waꞌ ri jun jeꞌlik abꞌaj, jun laj bꞌolobꞌik ri kesax chupam jun ostra ri kꞌo pa ri cho.
Qachalal (“Hermanos” kabꞌix che pa castellano.) Ri kekojon che ri Jesucristo kachalal kibꞌ rumal ri Jesús.
Qꞌij rech uxlanem Ri winaq aꞌj Israel sibꞌalaj nim xkil wi ri uwuq qꞌij rech ri wuqubꞌ qꞌij rumal cher are ri Dios xbꞌin chike pa ri lajuj taqanik ri xya chike. Ri kojonelabꞌ nim xkil wi ri nabꞌe qꞌij rech ri wuqubꞌ qꞌij rumal chi are waꞌ ri qꞌij ri xkꞌastaj ri Ajawxel Jesús chkixoꞌl ri kaminaqibꞌ.
Retal ri ojer chꞌekom tzij Ri usakꞌixik riꞌ utzꞌuꞌmal ri uchulubꞌal ri ala o jun achi, are waꞌ ri kabꞌix “circuncisión” che pa castellano, retal ri chꞌekom tzij ri xubꞌan ri Dios rukꞌ ri Abraham ri ojer kimam ri winaq aꞌj Israel.
Rijaꞌl ri David Jun bꞌiꞌaj ri xkoj che ri Jesús rumal cher areꞌ xux jun rijaꞌl ri David. Are waꞌ ri xkitzijoj loq ri qꞌalajisanelabꞌ are xkibꞌij kape na ri Mesías (ri kolonel) are waꞌ jun rijaꞌl ri David.
Saduceos Ri achyabꞌ saduceos aꞌreꞌ waꞌ ri nimaq taq keqeleꞌn aꞌj Israel. Areꞌ waꞌ ri achyabꞌ ri man kakikoj taj chi qas tzij kekꞌastaj na ri kaminaqibꞌ xuqujeꞌ aꞌre waꞌ ri achyabꞌ ri kakibꞌij chi xwi ri nabꞌe jobꞌ wuj rech ri tyoxalaj wuj utzij ri Dios. (Chawila Hechos 23:6-8.)
Silvano We bꞌiꞌaj Silvano kabꞌix xuqujeꞌ Silas che (véase Hechos 15:22).
Sinagoga Jun ja jawjeꞌ kakimulij wi kibꞌ ri winaq aꞌj Israel chuqꞌijilaꞌxik ri Dios xuqujeꞌ chutayik ri utzij ri Dios.
Sinaí Ri nimalaj juyubꞌ riꞌ kabꞌix “Sinaí” che, are xuqujeꞌ ri waꞌ ri juyubꞌ “Horeb”, ri kariqitaj pa Arabia. Pa ri juyubꞌ riꞌ xchꞌabꞌex wi ri Moisés rumal ri Dios, chilaꞌ xya wi ri Lajuj Taqanik rachiꞌl ri nikꞌaj taqanik chik che ri Moisés xuqujeꞌ puꞌwiꞌ we juyubꞌ riꞌ xbꞌix wi che ri Moisés jas kabꞌan che ri Tabernáculo
Sión Are waꞌ ri ubꞌiꞌ jun juyubꞌ pa Jerusalén. Kojom xuqujeꞌ we bꞌiꞌaj riꞌ che ri tinimit Jerusalén.
Sodoma y Gomorra Kebꞌ tinimit naqaj che ri Plo Muerto ri xkꞌajisax wi kiwach ri winaq rumal ri itzel taq kimak.
Sukꞌalaj patanil rech ri Dios Are ri Cristo, ri Toꞌl Qe, ri xkibꞌij loq ri ojer taq qꞌalajisal rech ri uloqꞌ Pixabꞌ ri Dios. Pa ri wuj 2 Corintios 1:19; 1 Tesalonicenses 1:1; 2 Tesalonicenses 1:1; 1 Pedro 5:12.
Tabernáculo Jun ja chꞌabꞌebꞌal Dios utz kukꞌaꞌxik. Are ri Dios xbꞌin che ri Moisés puꞌwiꞌ ri juyubꞌ Sinaí jas kabꞌan chuyakik we ja riꞌ. Ri tzujbꞌal sipanik, ri tyox kꞌolibꞌal xuqujeꞌ ri tyoxalaj kꞌolibꞌal e kꞌo chupam we ja riꞌ. Are waꞌ ri ja ri xkoj chuchꞌabꞌexik ri Dios kꞌa pa taq ri qꞌij are xyak ri Templo rumal ri Salomón.
Taqoꞌn Are waꞌ ri tzij ri xkoj chubꞌixik apóstol. E kabꞌlajuj utaqoꞌn ri Jesús xuꞌchaꞌo. Pa ri wuj rech ri kꞌakꞌ Testamento kojtal ri tzij taqoꞌn.
Templo Ri nabꞌe Templo are ri Taqanel Salomón xyakowik. Pa taq ri uqꞌij ri Jesús are kꞌo ri urox Templo. Ri winaq aꞌj Israel amaqꞌel kebꞌe pa ri templo chuqꞌijilaꞌxik ri Dios. Ri Dios kubꞌij chi ri e kojonelabꞌ utemplo ri Dios. (1 Corintios 3:16-17; 6:19)
Toꞌl Qe (“Nuestro Salvador” pa castellano.) Ri bꞌiꞌaj riꞌ xkoj che ubꞌiꞌ ri Dios pa ri Ojer Testamento. Xkoj kꞌu che ri Jesús ri uKꞌojol rumal chi xkam che qatoꞌik choch ri nimalaj kꞌajisabꞌal qawach.
Tyoxalaj Uxlabꞌixel Are waꞌ ri Uxlabꞌal rech ri Dios ri xubꞌij ri Cristo chi kutaq na loq rech kakꞌojiꞌ pa kanimaꞌ ri utijoxelabꞌ xuqujeꞌ pa taq ri kanimaꞌ konojel ri kekojon che. Are waꞌ ri urox uwinaqil ri Dios. Ri nabꞌe are Dios ri tataxel, ri ukabꞌ are ri alkꞌwaꞌlaxel Jesucristo, ri urox are waꞌ ri Tyoxalaj Uxlabꞌixel.
uKꞌojol ri Achi Ri Jesús xukoj we bꞌiꞌaj riꞌ chibꞌil ribꞌ chukꞌutik chi areꞌ ri Cristo o ri Mesías ri xtzꞌibꞌax ojer pa ri utzij ri Dios xuqujeꞌ chi are wa ri toꞌl qe ri kape na.
Urim rachiꞌl Tumim Alaj taq nitzꞌ abꞌaj ri kukoj ri chꞌawenel cho ri Dios cho ukꞌuꞌx. (Éxodo 28:30) Xuqujeꞌ kakoj chubꞌixik jas ri urayibꞌal ukꞌuꞌx ri Dios pa jaljoj taq jastaq. (1 Samuel 28:6; cf. 1 Samuel 23:9-12).