Tantiyananchïpaj caj rimaycuna
Agripa – Agripaga apóstol Santiaguta wañuchej caj Herodes Agripapa wamranmi caran. Agripaga Romacho mandaj Claudiupa maquincho caycarmi estudyunta usharan. Chunca ganchis (17) watayoj caycaptinmi taytan wañuran. Chaypitami mandaj Claudio churaran «Calcis» nishan juc tacshalla probinsyacho ray cananpaj. Chaypitanami mas waquin probinsyacunapapis raynin caran.
Altar – Altarga manami púlpito cashan patachu caran. Chaypa ruquenga altarcuna caran rumiwan pergashami, guerupita ruraycur jananpa y rurinpa runsiwan lagashami y goripita rurashami. Altarcunachömi cüracunaga uywacunata pishtarcur rupachej Tayta Diosta agradësicunanpaj y runacuna juchanpita perdunasha cananpäpis. Chaynöllami Templu rurincho goripita rurashan tacsha altarpis caran. Chay jananchömi cüracuna insinsuta rupachej. Tayta Diosta mana wiyacoj runacunapis altarcunata rurajmi ïdulucunata adurananpaj. (Altarpita masta musyanayquipaj liguinqui Éxo. 30.1-10; Deut. 27.5, 6; 2Rey. 16.10-16; 2Crón. 4.1.)
Anjil – Anjil ninanga griego rimaycho «willacoj» ninanmi. Manami runacuna yarpashannöchu wamracuna wañushpan anjilman ticran. Chaypa ruquenga Tayta Diosmi cay pachata manaraj camar anjilcunata camaran pay munashanta rurananpaj. Anjilcunaga manami imaypis wañunchu. Tayta Diospa ñaupancho carmi paycunaga imaypis payta alabaycan.
Unayga yarpashanta pitapis musyachiyta munar anjilcunatami Tayta Dios cachamuran. Chaynöpami virjin Mariamanpis juc anjilta cachamuran Jesusta gueshyaj ricacunanpaj cashanta willananpaj (Mat. 1.20-24; Luc. 1.26-38).
Anticristo – Chayga Jesucristupa contran caj runami. Chay runami Tayta Jesucristo cutimunan serca yurimonga. Nircur runacunata engañanga «Nogami Cristo cä» nir. Milagrucunatapis rurangami Jesucristuman riguejcunata engañananpaj (1Juan 2.18; 4.3; 2Juan 7).
Apóstol – Apóstol ninanga «willacunanpaj cachashan runa» ninanmi. Apostulcunataga Jesucristo acrarcurmi cacharan may chaymanpis aywar willacuyninta willacunanpaj. Chay acrashan apostulcunaga caran chunca ishcaymi (12). (Apostulcunapa jutincunata musyanayquipäga liguinqui Luc. 6.13-16.) Jesucristo wañushanpita cawarircamurmi Pablutapis yuriparcur churaran apóstol cananpaj (Mar. 3.14; 1Cor. 9.1, 2).
Artemisa – Artemisaga ïdulupa jutinmi caran. Latín rimaychöga chaytami «Diana» niran. Unayga waquin runacuna yarparan Artemisa diosnin cashanta. Chaymi alabashpan aduraj. Éfeso marcachömi syëlupita shicwamushan rumi chayashancho Artemisapaj jatuncaray templuta jatarachiran. Chay templonga tucuy casta aläjawan adurnashami caran (Hech. 19.23-41).
Asera – Cananeo runacunapa diosanmi caran. Paycunaga yarpaj chay diosa imatapis mirachej cashantami. Chaymi chay diosata adurananpaj guerucunatapis ichichej. Aserapäga yarpaj Baal jutiyoj diospa warmin cashantami.
Asëti – Unay wichan asëtiga asëtünaspita rurashami caran. Chay asëtiga caj micunanpaj, achquicunanpaj, alli asyaj perfümita rurananpaj, jampicunanpaj, Tayta Diospaj «ganra» nishancunata limyuyächinanpaj, ofrendata churananpaj, mandaj raycunata churar umanman wiñapänanpäpis. Bibliachöga Espíritu Santupis limyu asëtiman tincuchishami caycan.
Astoret – Chayga caran Cananeo runacunapa diosninmi. Astarot jutiga caycan «Astarotcuna» nishannömi. Waquin nin Astarté.
Baal – Chayga caran Cananeo runacunapa diosninmi. Chay runacuna yarpaj chay diosta aduraptin ima-aycanpis mirananpaj cashanta. Chay diosga diosa Aserapa runanshi caran. Chaynöpis cananeo runacunaga yarpaj micuynincuna wayunanpaj chay dios löcu tamyata y alli tamyatapis cachamushanta.
Bautisacuy – Chay caycan «yacuman jatiy» ninanmi. Ñaupataga Israel runacunami Tayta Diosman ticrajcunata yacuman jatir bautisaj. Guepatanami Tayta Jesucristuman riguir yäracojcunata bautisaj (Mat. 28.19; Mar. 16.16).
Bel – Marduc diosllatami Bel nejpis. Chayga caran Babilonia runacuna adurashan diosmi.
Beelzebú – Beelzebüga Ecrón siudä runacunapa diosninmi caran (2Rey. 1.2). Guepatanami ichanga dyablutana chayno jutichaparan (Mat. 10.25).
Büqui – Büquiga yacu jananpa purinanpaj tablapita rurasha jatuncaray batyanömi caycan. Büquicunawanga runacuna purin lamarpa y jatusaj gochacunapapis. Chayno purin pescäducunata charinanpaj y juc-lä marcacunaman aywananpämi. Chay wichan gueruta crustano ruraycur büquicho ichichiran. Chay crusmanmi racta tëlata ishcan isquïnancunaman wataran. Uraj caj isquïnantanami büquiman wataran wayraptin chayllawanna aywananpaj (Luc. 8.22-25; Hech. 27.17).
Cachaycunan wata – Cachaycunan wataga cada pichga chunca (50) watami caran. Chay watachöga ranticushan chacracunatapis rimir duyñuncunami shuntaj. Pobri cashpan quiquin uyway cananpaj ranticoj runapis chay wataga librinami quëdaj.
Cachi Lamar – Chay lamarga caycaran Judá nasyunman inti yagamunan caj lädupami. Chay lamarpa jucaj jutinnami caran Arabá lamar. Chay lamarman chayarcur Jordán mayu manami llogshinnachu.
Camëllo – Camëlloga jatuncaray uywami caycan. Camëllucunataga runacuna uywan maypapis aywar cargacunanpaj y muntacunanpämi. Chaynöpis camëllupa millwanta puchcarcur awajmi. Camëllupa millwanpitami Bautisaj Juanpa röpan caran (Mat. 3.4; Mar. 10.25).
Canaán – Canaán parti caycan inti yagamunan Mediterráneo lamar cantunchömi. Chay particho imata murushanpis sumaj wayun. Uywacunapis sumaj miran. Chaychömi Tayta Diosninchi Abrahamta tiyachiran. Guepatanaga aunishannöllami Abrahampa willcancuna chay particho tiyaran.
Celote – Celote nishan runacunaga waquin Israel runacunami caran. Paycunami Roma autoridäcunata Israel nasyunpita garguyta munashpan contran jatariran. Chaymi Celote runacuna Israel nasyuncho purej Roma autoridäcunata wañuchej. Jesucristupa apostulnin Simonpis apóstol cananpaj manaraj acraptin Celote runami caran (Luc. 6.15).
César – Mandaj Cesarga Roma nasyuncho fiyupa munayniyoj raymi caran. Cesarga Romapita-pachami achca nasyuncunata mandaran. Jesucristo yurishan wichan mandaj caycaran Augusto Cesarmi (Luc. 2.1). Paymi Herodesta churaran Israel nasyuncho ray cananpaj. Augusto Cesartami rucaran Tiberio César. Tiberio César mandaj caran Bautisaj Juan willacunan wichanmi (Luc. 3.1). Tiberio Cesartanami rucaran Calígula César. Paytanami rucaran Claudio César. Claudio César mandaj caycaptinmi apóstol Pablo willacur puriran (Hech. 11.28; 18.1). Claudio Cesartanami rucaran Nerón César. Nerón César mandaj caycaptinmi apóstol Pablo Romacho wañuran (Juan 19.12).
Conträtu Babul – Chayga caran tablapita rurasha cajunmi. Jananpa rurinpa goriwan chapyashami caran. Chay cajunpa jananchönami goripita wac-lä cay-lä ishcay anjilcuna caycaran. Chay cajunchönami churaraycan ishcay läjaman Tayta Dios isquirbishan chunca mandamintucuna. Chaychömi churaraycaran Aaronpa bastunnin y Tayta Dios goshan maná micuypis. Chay conträtu babultami churaran Tayta Dioswan tincuna toldu ruriman.
Cüra – Israel cüracunaga Templucho Tayta Diosta sirbejcunami caran. Paycunaga caran Leví trïbu castallapitami. Templupa puncun altarchömi uywacunata rupachej runacunapa juchancunata Tayta Dios perdunananpaj. Chaynöpis insinsuta Templu rurincho rupachir Tayta Diosta mañacoj. Cüracunarämi ricaran pipis lepra gueshyapita allchacashanta u mana allchacashantapis ninanpaj. Cüracunami diesmuta y ofrendacunatapis chasquej (Mar. 1.44; Luc. 1.8-10).
Dagón – Chayga caran Filistea runacunapa diosninmi. Micuynincunata cusichar alli shuntapacunanpämi chay diosta aduraj. Chay diospaga uman ricrancuna asta chegllancama caran runapa-niraj. Chegllanpita uraman ichanga caran pescädupa chupan-niraj.
Davidpa siudänin – Chayga caran Jerusalén siudächo caycaj lömami. Chaychömi caycaran raypa palasyun y Templupis.
Destinädu Runa – Israel runacunaga chay runata shuyararan salbajnin ray cananpämi (Dan. 7.13, 14, 27). Jesucristumi chay Destinädu Runaga caran. Quiquin Taytanchi Jesucristumi niran: «Nogami Destinädu Runa caycä» nir (Mar. 10.45).
Diesmu – Diesmuga cada chuncapita jucta Tayta Diospaj raquishanmi caycan. Chaytaga raquin guellaypita u uywacunapitapis. Micuy wayojcunatami ichanga pësaypa raquin (Gén. 14.17-20; Deut. 14.22; Mat. 23.23).
Disïpulo – Disïpuluga yachaj runawan purir yachacoj runami caycan. Jesuswanpis disïpuluncuna puriran pay yachachishancunata yachacunanpämi. Paypita yachacusha captinmi «Jesuspa disïpulun» niran. Chaynömi Bautisaj Juanpa y fariseucunapapis disïpuluncuna caran (Mat. 4.19; 9.14).
Dyablu – Dyabluga Satanaspa jucaj jutinmi caycan. Dyablupita musyanayquipaj liguinqui Satanaspita tantiyachicuyta.
Dyablucuna – Dyablucunaga Tayta Diosta mana cäsucoj anjilcunami caycan. Paycunami Satanaspa mandunta rurar runacuna Tayta Diosta mana wiyacunanpaj shacyächin. Chaynöpis runata gueshyachin, löcuyächin, runacunata chiquinacachin y yarpayninta pantacächin Tayta Diospa alli willacuyninta mana tantiyananpaj (Mat. 12.43-45; Mar. 1.23-26; Luc. 8.2).
Efod – Chayga caran juc röpami. Chaytaga Israelcho mas mandaj cürami röpan jananman jaticoj (Éxo. 28.6-14). Chay efodchömi caycaran chunca ishcay rumicuna. Cada rumichömi caycaran Israel trïbupa jutincuna. Waquin runacunapis mas jucniraj efodta jaticojmi: Samuel (1Sam. 2.8), David (2Sam. 6.4), Nobpita caj cüracuna (1Sam. 22.18), Micaía (Jue. 17.5).
Efraín – Efraín caran Jacobpa willcanmi. Jacob bindisyunta goshanpitami Canaán particho partisyunta chasquiran. Chaypita mas guepatanaga Efraín runacunapaj parlar norte cajman raquicaj Israel nasyun runacunapämi parlaran. Chay norte caj nasyuntaga aybësi «Samaria» nej, aybësi «Efraín» nej, aybësi «Israel» nej.
Epicúreo – Chaycunaga caran Grecia nasyunpita yachaj Epicuro jutiyoj runapa disïpulunmi. Chay runacunaga yarpaj cushisha goyay mas alli cashantami. (Masta musyanayquipaj liguiy Hech. 17.18.)
Espíritu Santo – Espíritu Santuga quiquin Tayta Diosninchïmi. Unayga Tayta Dios munashanta camacächinanpaj acracushan runacunata munaynincho purichir yanaparan. Chayno Tayta Diospa munaynincho cashpanmi Israel-masincunata salbaran y yanaparan. Tayta Diospa willacuyninta willapar Tayta Dios munashanno cawananpaj shacyächiran.
Guepatanami janaj pachaman cutir Espíritu Santuta Jesús cachamuran ermänucunata yan'gänanpaj, munaynincho purichinanpaj. Payga Tayta Diosninchi yarpashantapis shongunchïman chayachin. (Espíritu Santupita musyanayquipaj liguinqui: Mat. 28.19-20; Juan 16.12-15; Hech. 2.1-13; Rom. 8.26-27.)
Estoico – Chayga caran Atenas siudäpita caj Zenon jutiyoj yachaj runapa disïpulunmi. Zenonmi yachachej runa quiquin duminacunanpaj. Pay yachachej Dios mana yanapaptinpis alli cajta u mana alli cajtapis runa musyashantami.
Faraón – Faraonga manami runapa jutinchu caran, sinöga Egipto nasyunpa mandajninmi caran. Juc faraón wañuptin juc runana mandaj yaycuptin faraón nej. Chaynöllami Romacho mandajcuna caran César y Perücho mandajcuna caran Inca. Egipto nasyuncho quimsa waranga (3,000) watami faraoncuna mandaran.
Hechos libruta liguirmi musyanchi José cawashan wichan y Moisés cawashan wichanpis Egipto nasyuncho faraoncuna cashanta. José cawashan wichan faraonga caran Apofis jutiyoj runami. Moisés yurishan wichannami faraón caran ishcay caj Remeses jutiyoj runa. Israel runacuna Egiptucho uyway cashanpita yargamushan wichannami faraón caran rimir caj Menepta jutiyoj runa (Hech. 7.9-29; 9.17).
Fariseo – Jesucristo cay pachacho cawanan wichanmi waquin Israel runacuna caran fariseo runacuna. Fariseo cayta munajcunaga Moisés isquirbishan laycunata llapantarämi yachacuran. Israel runacunapa custumrincunata cumlej. Chay runacunatami «fariseo» nej. Chayno carpis alli-tucushpan runa-masinta manami cuyaranchu (Mat. 16.1, 6, 11, 12).
Félix – Felixga Roma nasyunpitami caran. Romacho mandaj Claudiumi payta Judea probinsyaman mandaj cananpaj churaran. Felixmi apóstol Pablo prësu captin juchaynaj cashanta tantiyarpis wichgarächiran päganantaraj munar. Félix mana alli mandaj captinmi Romaman mandaj Nerón gayachiran jusgasha cananpaj. Mandaj caypita payta jorgur Porcio Festutana ruquin churaran (Hech. 23.24; 24.2-27).
Ganra – Chayga caycan Tayta Diosta adurananpaj mana alli cajcunami. Unay Testamentuchöga Tayta Dios niran imanöpa ganra ricacunanpaj cashantapis. (Musyanayquipaj liguinqui Lev. 11–15.)
Gog – Gog caran Magogpa rayninmi (Eze. 38.2). Apocalipsis libruchömi ichanga Gog caycan juc partina (Apoc. 20.8). Chay runacunami shamoj watacunachöga Tayta Dios acrashan runacunapa contran jatarenga. Ichanga janaj pachapita nina shamurmi rupar ushacurconga.
Griego – Chayga caran Grecia nasyunpita caj runami. Mushoj Testamentuchöga «griego» nin mana Israel caj runacunatami. Griego rimayta rimaptin u griego custumricunata ruraptinpis «griego» nejmi.
Griego rimay – Apóstol Pablo purinan wichanmi griego rimayta achca nasyuncho parlaj (Hech. 6.1). Chayno captinmi Mushoj Testamentuta isquirbiran griego rimaycho.
Hebreo – Chayno nej Abrahampita miraj runacunami.
Hebreo rimay – Hebreo rimayga unay Israel runacunapa rimayninmi caran. Chaymi chay rimaycho Unay Testamentuta isquirbiran. Jesucristo cawashan wichanga Israel nasyuncho manami hebreo rimayllatachu parlaj, sinöga parlaj arameo rimayta y griego rimaytapis. Cananpis Israel nasyuncho hebreo rimayta parlanmi (Hech. 6.1; 21.40).
Herodes – Jesucristo yurishan wichanmi Herodes ray caran Israel nasyuncho (Mat. 2). Ray cananpämi Romacho mandaj César payta churaran. Herodes wañuptinnami wamran Antipas mandaj caran Galilea y Perea probinsyacunacho. Herodes casta captinmi paytapis Herodes nej. Antipasmi Bautisaj Juanpa umanta roguchiran (Mat. 14.1-12). Chaynöpis Israel autoridäcuna Jesucristuta wañuchinanpaj charir paypa ñaupanmanmi aparan. Chaychömi asipänan casha quiquinpa sotänanta jacuparan (Luc. 23.8-12). Nircurmi gobernador Pilatuman cutichiran.
Chaypitanami Herodespa willcan Agripa yaycuran ray cananpaj. Paytapis Herodes casta captinmi Herodes nej. Paymi Jesucristupa apostulnin Santiaguta wañuchiran (Hech. 12.1, 2). Apóstol Pedrutapis wañuchiyta munarmi carsilman wichgachiran (Hech. 12.3). Herodes Agripami wañuran curu ushaypa (Hech. 12.19-23).
Herodes Agripa wañuptinmi wamranna yaycuran mandaj cananpaj. Paypa jutinpis caran Agripami. Paypita masta musyanayquipaj liguinqui Agripapita tantiyachicuyta.
Horeb – Horebga caycan punta aywaraycajmi. Chay punta aywaraycajpa mas altunnin cajmi caycan Sinaí punta. Horebtaga nej «Tayta Diospa puntan» nirmi. Sinaïchömi Tayta Diosga Moisesta yuriparan. Chaychömi mandamintuncunatapis Israelcunapaj Moisesta entregaran.
Ïdulu – Ïdulucunaga goripita, guellaypita, rumipita o guerupita rurashami caran. Waquin ïdulu caran runano y waquinnami caran uywano. Tayta Diosninchïta adurananpa ruquinga waquin runacuna ïdulucunatami aduraj. Chay aduraj runacunaga yarparan ïdulupa jutincho uywata pishtaptin ïdulu mas yanapänanpaj cashantami. Pishtarcurmi chay aychata micoj ïdulupa jutincho fistata rurar (Hech. 7.41; 1Cor. 8.1).
Impuesto – Jucpa maquincho car yanapänanchïmi camacan. Chaynömi Israel runacuna Tayta Diosninchïpa maquincho cawar murupacushanpa wawanta, uywancuna mirashantapis chuncapita jucta-cama Tayta Diosninchïpaj churaj. Runacuna maycho goyarpis jucpa maquinchömi cawan. Chaymi autoridänin mañacuptin guellayta churan. Chaytami castellänucho «impuesto» nin.
Unay Israel runacuna Tayta Diosninchïpa maquillancho cawayta munar payllapaj churayta munaran. Roma autoridäpaj churayta mana munajchu: «Marcanchïman yaycamusha. Manami paypitachu cawanchi» nir. Chaymi Roma marcapaj impuestuta shuntaj runacunata chiquej. Mateopis Jesusta manaraj purëshir Israel-masincunapita Romapa mandajninpaj guellayta shuntaran. (Impuestupita musyanayquipaj liguinqui Mat. 9.9-13; 22.15-22; Luc. 15.1.)
Impuesto cobraj – Impuesto cobrajcunaga marca-masincunata cobraj runacunami caran. Chay cobrashan guellaytami «impuesto» nej. Jesús cawashan wichan Israel runacuna Roma nasyunpa munayninchömi caran. Chaymi Roma autoridäcunaga Israel runacunata cuntrataran marca-masinta impuestuta cobrananpaj. Impuestuta pägayta mana munaj cajcunataga Roma suldärucunawanmi firsapita cobraj. Chaymi impuesto cobrajcunataga Israel marca-masincuna fiyupa chiquir «juchasapacuna» nej. Disïpulun cananpaj Jesucristo manaraj gayaptin Mateopis impuesto cobrajmi caran (Mat. 9.9; Luc. 15.1).
Lay yachaj – Chay runacunaga caran Tayta Diospa mandamintuncunata cupyaj runacunami. Unay Testamentuchöga laycunata sumaj yachashpanmi runacunata yachachej.
Lebadüraynaj tantata micuna fista – Chay fistataga ruraran pusaj junajmi. Lebadüraynaj tantata micur yarparan Egipto nasyunpita unay Israel-masincunata Tayta Dios jorgamushantami. Chaypita masta musyanayquipaj linguinqui mas uracho caycaj Pascua nishanta.
Lepra – Lepra gueshyaga gueri fiyupa mirarmi cuerputa ushaj. Israel nasyuncho lepra gueshyawan gueshyajcunaga marcapita juc-lächömi tiyacoj pitapis mana jogunanpaj. Chaynöpis runacuna paycunata manami yatayllapis yataycojchu. (Lepra gueshyapita masta musyanayquipaj liguinqui Lev. 13–14; Mar. 1.40-43.)
Levïpita miraj runa – Leví caran Jacobpa wamranmi. Paypita mirajcunatami Levïpita miraj runa niran. Paycunami Templucho cüracunata yanapaj. Levïpita miraj castacunami cüracunapis caran. Castellänuchöga «levita» ninmi.
Limyu – Chayga caycan Tayta Diosta aduraptin chasquishan cajcunami. Unay Testamentuchöga achcatami Tayta Dios «ganra» niran. Chaura limyuyänanpäga ganra cashanpita laycho imata rurananpäpis niycashantaraj cumlej. Chayno cumliptenga Tayta Dios chasquejnami.
Lïnu – Lïnuga juc lantami. Jïlonga utcu-niraj yurajmi llojshin. Ichanga chay jachapa tullunta sumaj tamshariycurmi awananpaj puchcaj.
Magog – Chaycunaga caycan Noëpa wamran Jafetpita mirajcunami (Gén. 10.2). Ezequiel libruchöga Magog particho tiyaj runacunami Israelcunata magaran (Eze. 38–39). Apocalipsis libruchöpis Magog caycan juc partimi (Apoc. 20.8). Shamoj watacunachöga chay runacunapita mirajcunami Tayta Dios acrashan runacunata maganga. Ichanga chay runacuna illgächishami canga.
Maná – Manäga runtu tamya-niraj yuraj micuymi caran. Chay micuytami chunyaj chaqui jircacho Israel runacunata Tayta Dios camariparan Egiptupita yarguptin. Israel runacunaga chuscu chunca (40) watami chay micuyta micuran. Manätami agarcur ancaypapis y tantatanöpis micoj. (Maná micuypita masta musyanayquipaj liguinqui Éxo. 16; Núm. 11.4-9; Juan 6.31.)
Marfíl – Chay ninanga caycan «elefantipa wagshun» ninanmi. Chaycunawanga rïcucunami jamanancunata adurnaj, wasincunatapis adurnaj (1Rey. 10.18; 22.39).
Marmol – Chay caycan iscu rumi-niraj fäsi llushwachaymi. Chaytami lagaj wasicunaman, palasyucunaman, templucunaman sumaj camaränanpaj (1Crón. 29.2; Est. 1.6).
Mas Rispitädu cuartu – Chayga Tincuna toldu ruricho mas ruri caj cuartumi caran. Templuchöpis mas ruri caj cuartumi caran. Chaychömi cürawan Tayta Dios tincoj. Chay cuartumanga watacho juc cutillami cüra yaycoj. Chay cuartuchömi caycaran querubín anjilcuna y Conträtu Babulpis.
Mediterráneo lamar – Chay lamarga caycan Israelpita inti yaganan caj-läpami. Chay lamarpa jucaj jutinmi caycan Jatun Lamar.
Melquisedec – Payga unay caran Jerusalenpa rayninmi. Chaynöpis pay caran juc cürami. Payga cawaran Abraham cawashan wichanmi (Gén. 14.17-24). Hebreos libruchönami Jesucristupaj niycan cüra Melquisedecno cashanta (Heb. 5.6-10; 6.20; 7.1-17).
Mïrra – Chayga caran Arabia partipita caj terebinto yörapa weguinmi. Chaytami asëtiwan bätishpan apita ruraj. Runa wañuptinpis chaywanmi pampananpaj pichoj. Bïnuman wiñarcushpannami nanayta päsachinanpaj upoj (Mar. 15.23; Juan 19.39).
Moisés isquirbishan lay – Moisestami mandamintuncunata Tayta Diosninchi entregaran. Chaynöpis achca laycunatami payta tantiyachiran isquirbinanpaj. Chay mandamintucunata y laycunatami Israel runacunata Moisés tantiyachiran. Moisés isquirbishan librucuna caycan Génesis, Éxodo, Levítico, Números y Deuteronomio. Chay librucunatami «Moisés isquirbishan lay» nin.
Moloc – Chay caran cananeo runacunapa diosninmi. Chay diosta adurashpan wamracunatami rupachej (2Rey. 23.10; Jer. 32.35). Chay diospa jucaj jutinmi caran Milcom (Jer. 49.1; Amós 1.15).
Nazareo – Nazareo runaga caycaran Tayta Diosllata sirbinanpaj acrasha caycaj runami. Waquenga Nazareo caj wallca timpulla, waquinna wañunancama. Nazareo carga manami ajchanta rutucojchu. Manami bïnuta ni ima machächicojtapis upojchu (Núm. 6.1-21). Chaura «Jesús Nazareno» nerga manami nazareo cashanpächu rimaycan sinöga «Nazaret marcapita caran» nirmi.
Olivo – Olivoga asëtünasta wayoj jachami. Chay jachapa wayuynin asëtünastami agarcur gapchej asëtita jorgunanpaj. Chay asëti caran micunanpaj, achquicunanpaj, jampipaj, perfümiwan tacuchinanpaj (Éxo. 27.20-21; 30.25).
Pascua – Chayga Israelcho jatun fistami caran. Pascuataga cada watami Jerusalencho ruraj Egipto nasyunpita unay Israel-masincunata Tayta Dios jorgamushanta yarpar. Jorgamurmi Egipto runacunapa guechpa caj ollgu wamrancunata wañuchiran. Israelcunapa guechpa wamrancunatami ichanga mana wañuchiran. Chaymi Pascua ninanga «päsacusha» ninan caycan. Mushoj Testamentuta isquirbishan wichan Pascua y Lebadüraynaj Tantata Micunan fistapis juc fistallaman jucllachacashami caran. Pusaj junajmi chay fistata ruraj. Waquin watacuna chay fistata ruraj marsu quilla ushanancho y waquin watacunanami ruraj abril quilla gallaycunancho. (Pascuapita masta musyanayquipaj liguinqui Éxo. 12.1-28; Deut. 16.1-8; Mar. 14.12; 1Cor. 5.7.)
Pentecostés fista – Pentecostés ninan caycan «pichga chunca junaj» ninanmi. Chay fistata ruraj mayo quilla ushaymi Pascua fistapita pichga chunca (50) junajtami. Chay fistata ruraj trïgu cosëchan cashanpita Tayta Diosninchïta agradësicushpanmi. Moisés isquirbishan librucunachöga (Lev. 23.15-16; Deut. 16.9-12) Pentecostés fistata «Semäna fista» niycanmi. Pentecostés fistachömi Espíritu Santupis chayamuran (Hech. 2.1-4).
Pilancu – Chayga caran gueruno ruyru y largumi. Chaycuna caran mitupita, rumipita, runsipita. Chaycunataga ruraj wasita jatarachir pampapita tuncaränanpämi.
Poncio Pilato – Poncio Pilatoga Judea probinsyachömi mandaj caran. Chaycho gobernador cananpämi Romacho mandaj César churaran. Chaycho mandarmi munayniyoj caran Romacho mandajpa contran pitapis jatarejcunata wañuchinanpaj. Chaymi Israel autoridäcunaga Pilatumanraj Jesucristuta aparan Roma suldärucuna crusificaypa wañuchinanpaj. Chaura Jesucristo juchaynaj captinpis Israel autoridäcuna mañacushannölla suldärucuna crusificaran (Mat. 27.1; Mar. 15.1; Luc. 23.1; Juan 18.28).
Porcio Festo – Porcio Festoga Judea probinsyacho mandajmi caran. Paytami Romacho mandaj Claudio churaran Felixpa ruquin gobernador cananpaj. Festumi apóstol Pablo ruwashanno Romaman apachiran chaycho mandaj jusgananpaj (Hech. 24.27; 25.12).
Profëta – Unayga Tayta Diosninchïmi waquin runacunata y warmicunatapis acraj willacuyninta willacunanpaj. Chay willacoj runacunatami «Diospa profëtan» nej. Chay runacunami Tayta Dios musyachishanta willacoj ima päsananpaj cashantapis. Tayta Diospa profëtan caran Moisés, Isaías, Joel, Jeremías y mas waquinpis (Mar. 1.2; Juan 4.37-38; Hech. 3.21).
Puca lamar – Hebreo rimaychöga «Totora Lamar» ninmi. Tayta Dios munayninwan raquiriptinmi Israelcunaga Egiptupita llojshicur chay lamarta chaquipa päsaran (Éxo. 13.18).
Purificay – Chayga hebreo rimaycho caycan juchata u ganra caycajta «chapan, mayllan, börran, witichin» ninanmi. Chayno ruraran Tayta Diospa ricay ñawincho limyuna cananpämi.
Querubín – Chaycunaga älayoj täpacoj anjilcunami caran. Conträtu babulpa jananchöpis goripita ishcay anjilcuna caycaran. Chaytapis «querubín anjilcuna» niranmi (Éxo. 25.10-22).
Rantishan uyway – ¿Imanötaj rantishan uyway cananpaj ticrachej? Waquintaga uywayninpaj ticrachej guërracho binsiycur prësu apamushancunata (Núm. 31.9; 2Rey. 5.2). Waquintaga juc-läpita rantircur apamushanta rantej (Gén. 17.27; 37.28, 36; Eze. 27.13; Joel 3.6, 8). Waquenga uyway caj patrunpa wasincho yurishanpita-pacha (Gén. 17.12). Waquenga suwacushanpita taripacar mana pägapacuyta puydir quiquinta ranticoj uyway cananpaj. Waquenga asta wamrancunatapis ranticoj uyway cananpaj (Éxo. 22.3; 2Rey. 4.1; Neh. 5.5, 8; Amós 2.6; Mat. 18.25). Waquin Israelcunapis pobriyashpanga quiquinta u wamrancunatapis ranticoj (Éxo. 21.2, 7; Lev. 25.39, 47). ¿Aycataj cuestaj juc uyway? Israelcunapa layninchöga nej jucpa uywayninta wañupacur quimsa chunca (30) guellayta pägananpämi (Éxo. 21.32). Israel caj uywaycunaga cachaycunan watacho librinami ricacoj. Chay watachöga librina ricacoj uyway cashan timputa manaraj cumlejcunapis. (Lev. 25.40).
Rispitädu cuartu – Chayga Tincuna toldu ruricho jawa caj cuartumi caran. Templu captinnaga chay cuartuchömi waran-waran cüracuna Tayta Diosta sirbej. Chay cuartuchömi caycaran tanta churacuna mësa y candilërupis.
Roma – Chayga caran Italiapa capitalninmi. Jesucristo cawanan wichan Romacho tiyaj mandaj César achca nasyuncunatami munaynincho charararan. Chaymi Israel nasyunmanpis suldäruncunata cachar munayninman churaran. Chayno captinmi Roma runacunata Israel runacuna chiquiran (Juan 11.48; Hech. 22.25).
Säbadu jamay junaj – Israel runacunawan conträtuta rurashpanmi Tayta Dios niran semänacho juc junaj jamananpaj. Chayta niycaran chuscu caj mandamintuchömi. Chay junäga caran säbadumi. Chaymi Israel runacuna chay junaj ima aruytapis cachaycur Tayta Diosta alabaj. Chayno captinmi waquin Israel runacuna yarparan gueshyajcunatapis chay junajcho mana allchacächinanpaj cashanta. Chaymi säbadu jamay junajcho runacunata Jesucristo allchacächiptin paycuna rabyacuran. (Säbadu jamay junajpita masta musyanayquipaj liguinqui Éxo. 20.8-11; Luc. 6.1-11; Juan 5.9, 10; Col. 2.16-17.)
Sacrifisyu – Chayno nin uywacunata Tayta Diospaj pishtashantami. Unay Testamentuchöga achca sacrifisyucunami caran (Lev. 1–7).
Saduceo – Jesucristo cay pachacho cawanan wichanmi waquin runacuna yarpaj Moisés isquirbishancunalla Tayta Diospa yachachicuynin cashanta. Chay runacunatami «saduceo» nej. Paycunaga mas rïcu runacunami caj. Paycunaga manami riguiranchu runacuna wañushanpita cawarimunanpaj cashanta ni alman cashanta ni anjilcuna cashantapis. Chaymi fariseo runacunawanga rimanacoj (Luc. 20.27-40).
Samaria – Unay Testamentuchöga norte caj Israelpa capitalninmi caran. Chay caj nasyunchöga chunca trïbu runacunami tiyaycaran. Norte caj nasyuntaga aybësi «Samaria» nej, aybësi «Efraín» nej.
Mushoj Testamentuchöga Samaria probinsya caran Israel nasyunpa chaupinchömi. Chaycho tiyajcunapa unay awiluncunami Asiriapita shamoj runacunawan tiyaran. Chaymi Judá runacunaga Samaria runacunata chiquej.
Samaria runa – Mushoj Testamentuchöga «Samaria runa» niran Samaria probinsyacho tiyaj runacunatami. Israel runacuna Jerusalencho Tayta Diosta adurananpaj niptinpis Samaria runacunaga niran Samariacho caycaj Gerizim puntachöraj Tayta Diosta adurananpaj cashantami. Chayno yarparmi Israel runacunawan chiquinacoj (Juan 4.9, 20).
Satanás – Satanasga supaycunapa mandajninmi caycan. Jucnayllami Satanasga. Payga Tayta Diospa contranmi caycan. Fisyu finalchönami Satanasta Tayta Diosninchi infiernuman gayconga imaycamapis chaycho rupar ñacananpaj. Satanaspa waquin jutincuna caycan dyablu y Beelzebümi (Mar. 1.13; Hech. 13.10; 2Cor. 4.4).
Sëllu – Sëllutaga achca castapitami ruraj. Chaywanmi cartacushanta raycunaga sëlloj. Waquin sëllutaga derëchu caj maquinpa dëdunchömi jatiraj (1Rey. 21.8; Neh. 9.38; Est. 8.8; Jer. 22.24; 32.10, 44). Waquenga chegllancho watarächej, u wallgasha purichej (Gén. 38.18).
Señalacuy – Israel wamracunataga pusaj junajyojllatami ollgu cajcunapa pengayninpa punta garanta cuchoj. Chaytami señalacuy nin. Chayno ruraj Abrahamwan conträtuta rurar Tayta Dios nishanpitami (Gén. 17).
Sinagoga – Griego rimaychöga «sinagoga» caycan «shuntacänan» ninanmi. Maychöpis Israel runacuna tiyashan cajchömi shuntacänan wasita jatarachej. Chaychömi shuntacaj Tayta Diosta mañacunanpaj y Diospa palabranta yachacunanpäpis. Chaychömi sisyuncunatapis ruraj, imapitapis arreglaj y wamracunapis liguiyta yachacoj (Mat. 10.17; 23.34; Mar. 1.21; Juan 9.34; Hech. 15.21).
Sión – Unayga chayno niran Jebús runacunapa sumaj curalasha siudänintami. Chay siudätami David guechuran (2Sam. 5.7). Chaypitami chay siudätaga «Davidpa Siudänin» nin. Chay siudä caycaran unay caj Jerusalenman inti yagamunan caj lädupami. Templu caycashan lömatapis Sión nirmi jutichaparan. Jerusalenpa jucaj jutintapis Sión niranmi. Profëtacuna isquirbishanchöpis Sión niycan Tayta Dios acrashan runacuna tiyananpaj cajta (Isa. 4.3; 60.14; Zac. 8.3). Mushoj Testamentuchöpis Sión niycan mushoj Jerusalenta y salbashacuna tiyanan pachata (Heb. 12.22; Apoc. 14.1).
Templu – Temploga Jerusalén siudällachömi caran Tayta Diosta adurananpaj, sacrifisyucunata rupachinanpaj, ofrendacunata churananpaj. Jatun fistacunachöga Israelcuna chay Templumanmi aywaj.
Temploga jatuncaray sawan-niyojmi caran. Chay sawancunaga aypalla alarniyojmi caran. Chaymanga ollgu Israelcunallami yaycoj. Chay sawan rurichömi yapay curalasha sawan caycaran. Chaymanga sacrifisyuta rupachinanpaj cüracunallami yaycoj. Chay chaupinchönami aläjacunawan adurnasha ishcay cuartuyoj jatuncaray wasi caran. Chay wasi ruricho jawa caj Rispitädu cuartumanga cüracunallami tutapa y tardipa yaycoj insinsuta rupachinanpaj. Ruri caj Mas Rispitädu cuartumanmi ichanga watacho juc cutilla mas mandaj cüra yaycoj. Chaycunata llapantami «Templu» nej.
Tincuna Toldu – Tincuna Toldu nishanga tolducunawan rurasha wasimi caran. Chaymanmi churaj Conträtu Babulta. Toldupita rurasha captinmi Israel runacuna juc-läpa aywarga pascarcur apaj. Maymanpis chayarga chay Tincuna Tolduta ichichej Tayta Diosta chaycho mañacur alabananpaj. Tincuna Toldu imano cashantapis musyanayquipaj liguinqui (Éxo. 25–40; Hech. 7.44; Heb. 9.1-7).
Tishgu – Chay caycan lamar chaupincho pataraycaj chaqui allpami. Chayga waquin caycan may-may jatunmi. Chaymi runacunapis tiyan.
Tumim – Ricay Urimta. Urim y Tumimpaj imaypis ishcanpämi parlan.
Urim – Urim y Tumim caran Tayta Diospa buluntäninta musyananpämi. Ichanga manami willamanchïchu imapita rurasha cashantapis. Chaytaga churaj cürapa pectoralninmanmi. Urimta y Tumimtaga pectoralpita cüra jorgoj llapan Israelcunapaj Tayta Diosta tapucunanpämi. Prësu aywashanpita cutimoj cüracunapis Urimtawan Tumimta tapucuranmi (Esd. 2.63; Neh. 7.65).